Doktor Górnicka – o zdrowiu.cz.5.

PORZECZKA CZARNA
Ribes nigrum
Porzeczka czarna należy do rodziny skalnicowatych (Saxifragaceae), do podrodziny
porzeczkowatych (Ribesioidae), która liczy 110 gatunków. Są one szeroko uprawiane
jako cenne rośliny pokarmowe i lecznicze.
Porzeczka czarna jest bogatym źródłem witaminy C (w 100 g zawiera jej 50-400 mg, co
zależy od klimatu; w upalne lato ilość wit. C może dojść do 2000 mg) oraz P i pod
względem ich zawartości ustępuje tylko owocom róży i rokitnika. Przyswajanie witaminy
C ułatwia występująca w czarnej porzeczce wit. P – cytryn. Zawiera także wit. K oraz
liczne biopierwiastki. Charakterystyczny zapach jagodom i liściom czarnej porzeczki
nadają substancje składowe, głównie olejki
eteryczne.
Czarna porzeczka występuje w stanie
dzikim, ale surowiec leczniczy uzyskuje się z
krzewów uprawnych. Wysoka -1-1,5 proc. -
zawartości pektyn pozwala zestalać owoce
na surowo jako galaretki utrwalane cukrem.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Czarna porzeczka działa moczopędnie i
napotnie, ma właściwości przeciwgnilne,
przeciwartretyczne, przeciwbiegunkowe,
przeciwszkorbutowe, wzmacniające żołądek.
WSKAZANIA LECZNICZE
Angina, artretyzm, reumatyzm, gościec,
biegunka, dolegliwości wątrobowe,
szkorbut, zmęczenie ogólne, kamica
moczowa, zatrzymanie moczu, miażdżyca,

migrena, nerwica żołądka, niedokrwistość, nieżyty dróg trawiennych, przyzębica, skaza
krwotoczna, zaćma soczewkowa, zła krzepliwość krwi, żółtaczka, wypadanie włosów i
zębów, złe trawienie, niedomoga nerek, zapalenie gruczołu krokowego, nadmiar kwasu
moczowego, infekcje bakteryjne, osłabienie ogólne, zatrucia.
SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Angina. Jadać owoce i płukać gardło wywarem z 60 g liści na litr wrzątku. Naciągać
15 minut.
Napar. Garść liści na l szklankę wrzątku. Popijać rano i wieczorem po pół szklanki, co
działa odtruwające, wzmacniająco i uspokajająco.
Sok ze świeżych jagód czarnej porzeczki stosuje się przy przyzębicach i zapaleniu
krtani. Popijać 3 razy dziennie po l łyżce.
Sok na cukrze nastawiony w cieniu, z dala od promieni słonecznych, stosuje się 2 razy
dziennie po 1/4 szklanki przy niedomodze nerek i wątroby, na szkorbut, przyzębicę,
skazę krwotoczną, zaćmę soczewkową, żółtaczkę, niedokrwistość, wypadanie włosów.
Liść czarnej porzeczki jest składnikiem wielu mieszanek ziołowych:
1. Na rwę kulszową. W równej ilości liście czarnej porzeczki, poziomki, brzozy oraz
kwiaty tawuły łąkowej i pączki topoli. Napar z l łyżki ziół na 1/4 szklanki wody
gotować 3 minuty i popijać 2 razy dziennie między posiłkami.
2. Na zapalenie gruczołu krokowego. Liść czarnej porzeczki z dodatkiem liści borówki
brusznicy, maliny i jeżyny. Napar sporządza się jak w punkcie 1. Napar zwiększa
ilość wydalanego kwasu moczowego, powodując stopniowy zanik obrzęków,
poprawę krążenia krwi i czynności serca. Garbniki i związki boru wywierają
działanie przeciwzapalne na błony śluzowe żołądka i jelit, hamują rozwój
drobnoustrojów, działają słabo ściągające.
3. Środek moczopędny. Liść czarnej porzeczki, owoc jałowca, ziele hyzopu, kwiat
lawendy, kwiat wrzosu zwyczajnego, korzeń wilżyny, ziele skrzypu, korzeń
pietruszki, nasienie fasoli, ziele nawłoci.
4. W skazie moczanowej (pomocniczo). Do naparu dodać kwiat więzówki, ziele
marzanki wonnej, korę jesionu pospolitego.
5. W nieżycie jelit i żołądka. Do liści czarnej porzeczki dodać ziele rdestu ptasiego,
liść poziomki, korzeń żywokostu, ziele dziurawca, liść mięty pieprzowej, liść
pokrzywy, liść orzecha włoskiego, ziele drapacza lekarskiego.
6. Na reumatyzm. Liście czarnej porzeczki 100 g, jesion mannowy, pączki sosny.
Stosować l łyżeczkę mieszanki na szklankę wrzątku. Popijać dwa razy dziennie po
jednej szklance.
7. Przy detoksykacji oraz kuracji wzmacniającej i uspokajającej zaleca się pić: rano
-napar z liści czarnej porzeczki, w południe – napar z mięty, a wieczorem – napar z
liści lipy. Jednocześnie spożywać surowe owoce przy zapaleniu płuc, gruźlicy,
bólach głowy i zapaleniu gardła.
Dzięki inhibitorowi utleniania kwasu askorbinowego wit. C zawarta w czarnej
porzeczce rozkłada się bardzo wolno (do 15 proc. w ciągu roku).

Czarne porzeczki należy jeść dojrzałe, z czarnej porzeczki robi się galaretki, dżemy,
soki, nalewki i wina. Liście świeże dodaje się jako przyprawę do solonych ogórków.
Na użytek zewnętrzny
Okłady z liści lub z rozgniecionych owoców na krwawiące rany, na nie gojące się rany
żylakowe. Gojące działanie wywiera wit. K i olejki eteryczne, które mają właściwości
antyseptyczne, bakteriobójcze, antytoksyczne, przeciwwirusowe, silne działanie
energetyczne i niezaprzeczalne możliwości gojenia ran. Na te właściwości wpływają
wydzielane przez całą roślinę olejki eteryczne – zapach o ujemnej jonizacji.
Na ukąszenie owadów. Zgnieść liście czarnej porzeczki i pocierać miejsce ukąszenia.
Napar z liści stosuje się w okładach do leczenia ran, do płukanek jako środek
przeciwbakteryjny i ściągający.
Stosować płukankę w zapaleniu błon śluzowych jamy ustnej, gardła z dodatkiem liści
szałwi, kwiatu krwawnika, liści babki lancetowatej.
Podrodzina porzeczkowatych – Ribesioidae zawiera pektyny, które mają właściwości
lecznicze na użytek zewnętrzny i wewnętrzny. Wodny roztwór pektyny ułatwia gojenie
się ran dochodzących do kości i przyspiesza powstawanie nowej zdrowej tkanki.
Dobrymi źródłami pektyn są czereśnie, porzeczki, agrest, maliny, morele, pomidory,
winogrona.
Błonnik i pektyny, wit. C, wapń, magnez chronią człowieka przed zatruciami
wywołanymi przez skażone środowisko.


PORZECZKA CZERWONA
Ribes rubrum
Porzeczka czerwona jest krzewem z rodziny skalnicowatych. Występuje u nas w
odmianach: czarnej, czerwonej, różowej i białej. Owoce jadane są na surowo, w
przetworach (konfitury, dżemy, soki, wina). Do celów leczniczych służą również liście.
Porzeczka zawiera m.in. garbniki, które powodują, że wina ładnie klarują się i dobrze
przechowują, utrzymując w całości wit. C i wit. P, kwasy organiczne. Z biopierwiastków
należy zwrócić uwagę na żelazo, które jest dwuwartościowe, a więc łatwo przyswajalne.
Wchodzi ono w skład hemoglobiny i enzymów oddechowych komórek i jest zalecane
przy niedokrwistości. W takie żelazo obfitują czereśnie, wiśnie, agrest, żurawiny, burak
czerwony, pomidory itp. Natomiast żelazo trójwartościowe jest toksyczne. Miedź. Ma
ona znaczenie w procesach krwiotwórczych. Niedobór miedzi wywołuje niedokrwistość
u dzieci i kobiet w ciąży. Świeże i suszone liście porzeczki zawierają ponadto fitoncydy i
są przyprawą dodawaną do solonej i kwaśnej kapusty, ogórków, pomidorów, jabłek w
zalewie i konserwowych owoców.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Moczopędne, oczyszczające, odświeżające, pobudzające łaknienie (stosować na
czczo), przeczyszczające, tamujące krwawienia, trawienne (spożywać godzinę po
posiłku), wzmacniające.

WSKAZANIA LECZNICZE
Artretyzm, reumatyzm, gościec,
puchlina wodna, brak łaknienia,
dolegliwości gorączkowe, kamienie
moczowe, nie-strawność z powodu
niedoboru soków trawiennych,
niewydolność wątrobowa, przewlekłe
schorzenia wątroby, schorzenia skórne,
zapalenie wątrobowe, zapalenie dróg
moczowych, zapalenie dróg trawiennych,
zaparcia, miażdżyca naczyń, nieżyt
pęcherza, kolki, migreny, dolegliwości
serca.
SPOSÓB UŻYCIA
Sok czysty lub z domieszką wody 100
do 500 g dziennie w trzech porcjach.
Odwar z liści i z pączków jest lekiem na
gościec, puchlinę wodną, skazę
limfatyczna, krwotoki i jako środek
napotny. Surowy sok jest dobrym
środkiem na nad-kwasotę, cuchnący oddech, zgagę. Pija się dwa razy dziennie 1/4
szklanki.
Kąpiele z odwaru z liści porzeczek stosuje się w skazie limfatycznej, przy różnych
wysypkach i chorobach skórnych. Kąpiele takie pobudzają czynności kory nadnercza.
Rozgniecione jagody porzeczki leczą piegi. Należy przez 2 miesiące codziennie
smarować piegi kilku rozgniecionymi jagodami, zaczynając od chwili, gdy na krzewach
pojawiają się zielone porzeczki, aż do czasu, gdy owoce na krzewach są czerwone i
dojrzale. Rozgniecione jagody porzeczki mogą służyć do okładów na krwawiące rany, na
nie gojące się rany żylakowe.
Porzeczki należą do owoców kwaśnych. Zgodnie z zaleceniami z makrobiotyki nie
powinny być zjadane podczas posiłku składającego się z białka (mięso, jajka, ryby,
warzywa). Lepiej jest więc zjadać porzeczki l godzinę po takich posiłkach. Sprzyja to
lepszemu trawieniu i zapobiega zbytniemu zaleganiu produktów spożywczych w żołądku
oraz unikaniu szkodliwej nadfermentacji, będącej przyczyną wielu chorób przewodu
pokarmowego i układu krążenia.
Galaretka z porzeczek. Wycisnąć sok do naczynia, które stawia się na słabym ogniu,
dodając cukier w stosunku 1:1,5. Powoli doprowadzić do zagotowania. Usunąć piankę po
5 minutach. Włożyć do słoika, gdy konsystencja galaretki jest dostateczna. Do l kg
galaretki dodać 100 poziomek, co poprawia jakość galaretki.
Krzewy porzeczkowe rosną bardzo często blisko szos i autostrad. Wpływa to na wzrost
zanieczyszczenia środowiska metalami ciężkimi. Wiadomo, że pojazdy mechaniczne,
spalinowe wydzielają do atmosfery ołów, kadm, beryl, które w większej dawce są
toksyczne dla człowieka działając szkodliwie na ośrodkowy układ nerwowy. Od-trutką są
między innymi magnez oraz witaminy A i C zawarte w porzeczkach.

TRUSKAWKA
Fragaria ananassa Duch
Ta bylina z rodziny różowatych jest bardziej dziełem człowieka niźli przyrody, nie ma
bowiem truskawek pochodzących z dzikiego stanu. Pospolicie uprawiana w bardzo wielu
odmianach i krzyżówkach.
W 100 g truskawek znajduje się 60 mg wit. C, 100 mg wit. B2, 30 mg wit B1, wit. B3 i
pewne niewielkie ilości wit. A. Truskawki zawierają sporo potasu, wapnia, magnezu,
żelaza, manganu, nieco miedzi, siarki i innych pierwiastków. Są
zasadotwórcze. Ich kwaśność pochodzi przede
wszystkim od kwasu cytrynowego. Zawierają 90 proc.
wody i niewiele 38 kalorii. Z truskawek sporządza się
smaczne przetwory – konfitury, kompoty, dżemy.
Pasteryzowane w słoikach przechowują się dobrze
przez 6-8 miesięcy, a później tracą swoją piękną
purpurową barwę. Należy pamiętać, że truskawki
najpierw się myje, a dopiero potem obiera.
Surowcem leczniczym są liście i korzenie, które
zawierają kwas krzemowy.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Truskawka przejawia działanie wzmacniające,
ściągające, przeciwbiegunkowe, hemostatyczne, moczopędne,
przeciwreumatyczne, reguluje pracę wątroby i wydzielanie żółci, pobudza łaknienie.
WSKAZANIA LECZNICZE
Dolegliwości dróg moczowych (cysta), wątroby, krwawienia jelitowe, krwotok
maciczny, zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy, upławy białe, kamica moczowa, kolka
nerkowa, reumatyzm, dna, astma, żółtaczka oraz angina (płukanie naparem z liści).
SPOSOBY UŻYCIA
Odwar z garści młodych liści na pół litra wody stosować na biegunkę, żółtaczkę, kolkę
nerwową.
30 g korzenia na litr wody lub garść liści z korzeniami na litr wody, gotować, naciągać
10 min. Popijać na artretyzm, miażdżycę, nadciśnienie, dolegliwości dróg moczowych i
astmę.
Napar z korzeni. 20 g na litr wody – na biegunkę u dzieci. Korzenie barwią stolec na
czerwono, a mocz na różowo.
Odwar z liści na anginę (gargaryzm), na upławy białe, krwawienia maciczne. Z
krwawnika i liści truskawek można przygotować napar do nasiadówek przy
dolegliwościach pęcherza i cewki moczowej (przy stanach zapalnych). Liście świeże,
zgniecione można stosować do okładów (kataplazmów) na podbrzusze na noc + bez
ceratki ciepłe opatrunki.
Liści truskawek można używać do zup.

KLASYFIKACJA ZIÓŁ WEDŁUG WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZYCH

Bardzo często w mojej praktyce spotykam się z pytaniami o działanie poszczególnych
ziół. Dowodzi to zapotrzebowania na popularne, podobne zwięzłemu przewodnikowi,
opracowanie grupujące środki zielarskie według ich właściwości leczniczych. Naprzeciw
zainteresowaniu, które wyrażają te pytania, wychodzi niniejsza klasyfikacja
wymieniająca w trzydziestu sześciu grupach przede wszystkim ogólnie, bez recepty,
dostępne w sprzedaży środki ziołowe, a także niektóre inne, bardzo powszechne i o
ustalonej renomie w fitoterapii środki lecznicze, np. cebula i czosnek. Podział ten ma
istotne znaczenie praktyczne. Pozwala bowiem na zastępcze stosowanie ziół (np. w
przypadku braku w sprzedaży jednych) o tym samym działaniu, nadto wskazuje na
bardzo pożądaną ze względu na skuteczność leczniczą – możliwość stosowania
mieszanek z ziół o wspólnym kierunku działania. Należy bowiem wiedzieć, iż przy tej
samej dawce naparu z mieszanki osiągniemy znacznie lepszy rezultat niźli z jednego
ziela.
1. Bakteriobójczo (dezynfekująco) działają: czosnek, cebula, liść mącznicy, liść
borówki, owoce czarnej jagody, ziele piołunu, dziurawca, szanty, mięty, majeranku,
szałwii, macierzanki, tymianku, kwiat rumianku pospolitego, wrotyczu, korzeń
omanu, kłącze kosaćca, kora wierzbowa.
2. Goją rany i skaleczenia: kwiat nagietka, jasnoty, rumianku pospolitego, ziele
drapacza, dziurawca, lnicy, rdestu ptasiego, szałwii, korzeń żywokostu, liść orzecha
włoskiego i pączki topoli.
3. Hamują krwawienia zewnętrzne i wewnętrzne: ziele krwawnika, tasznika, skrzypu,
rdestu ptasiego i ostrogorzkiego, liść pokrzywy, barwinka i kłącze pięciornika, kora
kaliny.
4. Krew czyszczą ze złogów i pozostałości po zatruciach: ziele bratka polnego,
przetacznika, poziomki, bluszczyku, skrzypu, drapacza, ogórecznika, kwiat
stokrotki, kocanki, liść barwinka, borówki, maliny, brzozy, korzeń łopianu,
podróżnika, mniszka, szyszki chmielu i nasienie czarnuszki.
5. Moczopędnie (czyszcząc i lecząc nerki, poprawiając ich pracę i znosząc parcie na
mocz) działają: ziele połonicznika, skrzypu, poziomki, rutwicy, drapacza, rzepiku,

piołunu, bylicy pospolitej, macierzanki, nawłoci, werbeny, bratka polnego, hyzopu,
nostrzyka, bazylii, rdestu ptasiego, płucnika-miodunki, cząbru, pokrzywy,
przetacznika, kłącze perzu, tataraku, korzeń łopianu, podróżnika, lukrecji, mydlnicy,
omanu, kosaćca, lubczyka, goryszu, pietruszki, liść mącznicy, brzozy, brusznicy,
czarnej jagody, kwiat stokrotki, wrzosu, bławatka, kocanki, jasnoty, bzu czarnego,
lipy, owoc kminku, jarzębiny, jałowca, dzikiej róży, szyszki chmielu, pączki topoli,
strączyny fasoli, znamię kukurydzy, nasienie pietruszki i czarnuszki.
6. Mlekopędnie (nieodzowne dla karmiących matek we wszystkich kłopotach
laktacyjnych) działają: kminek, koper włoski, anyż, ziele rutwicy, bazylii, liść
barwinka i nasienie pietruszki.
7. Napotnie (wskazane przy wszystkich rodzajach przeziębień) działają: kwiat lipy,
bzu czarnego, wrzosu, nawłoci, korzeń łopianu, omanu, goryszu, pietruszki, kłącze
tataraku, ziele przetacznika, rutwicy, ogórecznika, bratka polnego, liść brzozy,
nasienie pietruszki, pączki topoli, owoc maliny i bzu czarnego.
8. Nasennie i uspokajająco wpływają : ziele nostrzyka, liść melisy, barwinka, korzeń
kozłka, ziele macierzanki i kurzego śladu, szyszki chmielu, kwiat lawendy.
9. Obniżają ciśnienie krwi (bez obawy przedawkowania, które mogłoby wywołać
ujemne skutki uboczne): cebula, czosnek, skórka biała cytrynowa, żurawiny, a
dawkowane pod kontrolą lekarską – ziele jemioły i liść barwinka.
10. Działanie osłaniające (przy podrażnieniach układu oddechowego i trawiennego)
wykazują: liść ślazu, babki, podbiału, kwiat lipy, dziewanny, korzeń ślazu,
żywokostu, nasienie gorczycy, kozieradki i siemię lniane.
11. Czynności żołądka (przy „wątpliwościach” natury trawiennej) pobudzają: ziele
krwawnika, dziurawca, przywrotnika, drapacza, szanty, mięty, bazylii, majeranku,
cząbru, nawłoci, przetacznika, kwiat lawendy, rumianku pospolitego, korzeń
lubczyka, goryszu, mydlnicy, mniszka, kłącze pięciornika, rzewienia, liść melisy,
bobrka i nasienie kozieradki.
12. Przeciwkrwawnicowo (do stosowania doustnego przy jednoczesnym zadziałaniu z
zewnątrz) działają: ziele krwawnika, drapacza, kora kasztanowca, korzeń
żywokostu, cebula surowa, siemię lniane mielone, śliwki suszone. Do stosowania
zewnętrznego w okładach: kwiat rumianku lub gotowana cebula.
13. Pobudzają działanie serca, nerwów: ziele dziurawca, hyzopu, bazylii, liść
rozmarynu i korzeń goryszu, kwiat głogu.
14. Właściwości przeciwartretyczne mają: ziele rzepiku, kora wierzbowa, gąbka
słodkowodna, liść czarnej porzeczki i nasienie czarnuszki.
15. Przeciwcukrzycowo (profilaktyka, leczenie cukrzycy i stanów przedcukrzycowych)
działają: kłącze perzu, strączyny fasoli, liść pokrzywy, czarnej jagody, orzecha

włoskiego, ziele rdestu ptasiego, dziurawca, krwawnika, szałwii, glistnika, rutwicy,
korzeń mniszka, łopianu, cebula surowa i gotowana.
16. Znoszą gorączkę: liść mięty, bobrka, kwiat lipy, kwiat bzu czarnego, rumianku
rzymskiego, rumianku pospolitego, słonecznika (same płatki kwiatowe), kora
wierzby, kasztanowca, owoc czarnej jagody, ziele tysiącznika i drapacza.
17. Właściwościami przeciwgośćcowymi odznaczają się: liść brzozy, czarnej porzeczki,
kora wierzbowa, gąbka słodowodna, kwiat tawuły łąkowej, ziele skrzypu, nasienie
czarnuszki i gorczycy białej (suche okłady).
18. Przeciwrobaczo działają: czosnek, nasiona dyni, ziele piołunu, macierzanki,
tymianku, kwiat wrotyczu, owoc czarnej jagody i borówki brusznicy.
19. Przeciwzapalnie (do użytku wewnętrznego) działają: kwiat rumianku pospolitego,
rumianku rzymskiego, nagietka, bławatka, ziele srebrnika i świetlika.
20. Przeciwzapalnie (do użytku zewnętrznego w formie okładów z naparu) działają:
ziele hyzopu, lnicy, majeranku, szałwii, liść babki, kłącze pięciornika, cebula
gotowana i kwiat rumianku pospolitego.
21. Przeciwskurczowo działają: ziele jaskółcze, połonicznika, nostrzyka, bazylii,
majeranku, srebrnika, szałwii, macierzanki, tymianku, werbeny, owoc kolendry,
anyżu, kminku, kopru włoskiego, bzu czarnego, kwiat lawendy, rumianku
pospolitego, lipy, dziewanny, korzeń goryszu, kora wierzbowa i znamię kukurydzy.
22. Przeciwalergiczne właściwości mają: kwiat rumianku, ziele dziurawca, korzeń
kozłka (można stosować łącznie).
23. Przeciw stanom zapalnym jelit stosować: korzeń lukrecji, kwiat rumianku, ziele
dziurawca i krwawnika.
24. Przeczyszczają i rozwalniają: kora kruszyny, kłącze rzewienia, owoc bzu czarnego,
ziele tysiącznika, lnicy, kwiat kocanki, siemię lniane i strączki sensesu.
25. Właściwości przeciwszkorbutowe wykazują: ziele bluszczyku, owoc dzikiej róży,
owoc jarzębiny, korzeń chrzanu, liść orzecha włoskiego.
26. Regenerują śluzówkę dróg oddechowych i trawiennych: śliwki suszone, siemię
lniane, ziele bukwicy, rzepiku, liść podbiału i korzeń żywokostu.
27. Regulują krwawienia okresowe kobiet: kwiat nagietka, kwiat jasnoty, białej
koniczyny, wrotyczu, ziele dziurawca, szanty, szałwii, tymianku, korzeń lubczyka,
kminek, czarnuszka i nasienie pietruszki.
28. Ściągająca (przeciwbiegunkowa) działają: kora dębowa, kasztanowca, wierzbowa,
korzeń kuklika, żywokostu, kłącze pięciornika, ziele rzepiku, przywrotnika, świet-

lika, dziurawca, rdestu ptasiego, srebrnika, płucnika-mioduszki, szałwii, cząbru,
nawłoci, macierzanki, tymianku, werbeny, przetacznika, kwiat rumianku, liść
orzecha włoskiego, czarnej porzeczki, maliny, pokrzywy, czarnej jagody, borówki,
barwinka, owoc dzikiej róży, jarzębiny i czarnej jagody.
29. Trawiennie działają: ziele bylicy bożodrzewu, piołunu, bylicy pospolitej,
macierzanki, tysiącznika, drapacza, dziurawca, hyzopu, nostrzyka, majeranku,
szałwii, nawłoci, przetacznika, czosnek, cebula, kłącze tataraku, korzeń arcydzięgla,
podróżnika, owoc kminku, kolendry, kopru włoskiego, jałowca, kwiat rumianku,
wrzosu, kocanki, lawendy, szyszki chmielu, liść pokrzywy, nasienie czarnuszki,
gorczycy i korzeń chrzanu.
30. Uspokajają układ nerwowy: korzeń kozłka, arcydzięgla, owoc dzikiej róży, ziele
bylicy pospolitej i macierzanki.
31. Uśmierzają bóle: owoc kasztanowca, ziele nostrzyku, ziele mięty, liść barwnika i
kwiat rumianku.
32. Działają dobroczynnie na wątrobę (na niedomogę itp.): ziele dziurawca,
krwawnika, tysiącznika, glistnika, dymnicy, lawendy, jałowca, dzikiej róży, bzu
czarnego, korzeń podróżnika, mniszka, kłącze rzewienia, kora kruszyny, liść bobrka,
rozmarynu i znamię kukurydzy.
33. Wykrztuśnie i przeciwkaszlowo działają: surowa i gotowana cebula, kłącze tataraku,
kosaćca, korzeń arcydzięgla, lukrecji, omanu, mydlnicy, kwiat kasztanowca, anyż,
koper włoski, ziele bluszczyku, połonicznika, hyzopu, szanty, majeranku, płucnikamiodunki, macierzanki, tymianku, przetacznika, bratka polnego, liść podbiału i
nasienie kozieradki.
34. Wzmacniają: ziele rzepiku, krwawnika, bylicy-bożodrzewu, piołunu, byliny
pospolitej, bukwicy, świetlika, bluszczyku, dziurawca, macierzanki, tymianku,
werbeny, przetacznika, bratka polnego, kwiat stokrotki, kminek, kolendra, owoc
dzikiej róży, korzeń podróżnika, kuklika, goryszu, mniszka, liść czarnej porzeczki,
maliny, pokrzywy, barwinka, nasienie kozieradki, szyszki chmielu i siemię lniane.
35. Wpływają dodatnio na przemianę materii: ziele rzepiku, poziomki, dymnicy,
dziurawca, krwawnika, kłącze perzu, liść orzecha włoskiego, gąbka słodkowodna,
nasienie kozieradki i znamię kukurydzy.
36. Znoszą nadmierną fermentację i wzdęcia: korzeń arcydzięgla, lubczyka, goryszu,
kminek, koper włoski, anyż, kwiat lawendy, rumianku pospolitego, liść mięty,
maliny, ziele cząbru i nasienie pietruszki.

ZIOŁA,ICH WŁASNOŚCI,STOSOWANIE

ALOES
Aloë arborescens Mill.
Ta wieloletnia roślina mieszkaniowa jest
wiecznie zielonym sukulentem z rodziny liliowatych. Ten
rodzaj obejmuje 180 gatunków występujących na
wszystkich kontynentach. W Europie znany od 1700
r. W mieszkaniach kwitnie bardzo rzadko. Nie
znosi przymrozków.
Surowcem leczniczym jest sok ze świeżych liści.
Liście trzyletnie służą do otrzymywania
wodnych wyciągów zawierających tzw.
stymulatory biogenne.
Przed wykorzystaniem aloesu do celów
leczniczych należy go nie podlewać w lecie
przez dwa tygodnie, a w zimie co najmniej przez
miesiąc.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Niedomogi miesiączkowania, zapalenia kory
mózgu, oskrzelowa dychawica, podostry i
przewlekły nieżyt jelita grube go, stany zapalne i
zwyrodnienia rogówki i siatkówki, uporczywe bóle głowy,
nerwobóle, wyczerpanie nerwowe, zanik nerwu wzrokowego,
zmętnienie rogówki, stany zapalne
przewodu pokarmowego, choroba wrzodowa, zanikowy nieżyt błony śluzowej żołądka,
owrzodzenie odbytnicy i okrężnicy, zaparcia (gdy ruchy perystaltyczne okrężnicy
zanikają, gdy brak jest parcia na zwieracz odbytu u osób w wieku podeszłym i u otyłych).
Na użytek zewnętrzny
Blizny, odmroźmy, uszkodzenia naskórka, owrzodzenia podudzia, nieżyt nosa,
zapalenie zatok bocznych nosa (wkraplanie i przemywanie), owrzodzenie, pęknięcia
skóry, wysypki alergiczne i ropne, źle gojące się rany oraz oparzenia termiczne i
promieniami

rentgenowskimi, ukłucia owadów, zapalenie śluzówki jamy ustnej, afty, paradentoza,
zapalenie sromu (okłady) i pochwy (tamponowanie).
Wodne wyciągi lub miazga ze świeżych liści aloesu wykazują właściwości
biostymlujące: wzmacniają mechanizmy obronne organizmu i uaktywniają enzymy
ustrojowe, zwłaszcza te, które zawierają mikroelementy. Poprawia się sprawność
biologiczna chorych tkanek i przemiana materii w całym ustroju oraz polepsza się jego
równowaga (homeostaza). Biologiczne stymulatory są szybko wchłaniane i z krwią
docierają do różnych narządów. Nie uaktywniają się w kwaśnym środowisku żołądka.
Nie są niszczone przez enzymy tkankowe i dlatego wyciągi z liści aloesu można podawać
pozajelitowo-doustnie lub zewnętrznie na skórę i błony śluzowe. Wyciągi lub miazgę ze
świeżych liści aloesu stosuje się w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, w
chorobie wrzodowej, w zanikowym nieżycie błony śluzowej żołądka, przy owrzodzeniu
okrężnicy i odbytnicy.
W postaci zastrzyków biostyminy podaje się rekonwalescentom po zabiegach
chirurgicznych i po długotrwałych chorobach, osobom w podeszłym wieku z ubytkiem
sił i przy zwiększonej podatności na choroby infekcyjne oraz przy wyczerpaniu
nerwowym.
Lecznicze właściwości wysuszonego soku z aloesu, zwanego aloną są znane od
tysiącleci. Syrop z aloesu z żelazem (Askofer) jest środkiem krwiotwórczym.
Przeciwwskazania. Krwotok macicy, menstruacja, dolegliwości maciczne, różne
krwotoki, powiększona prostata, zapalenie pęcherza moczowego, dyzenteria, zapalenie
okrężnicy, zapalenie trzewi, niepełny skurcz serca, wiek dziecięcy, ostre lub podostre
zapalenie wyrostka robaczkowego i kłębuszków nerkowych, zaawansowana ciąża (od 7
miesiąca), okres miesiączkowania, bezpośrednio po operacji przewodu pokarmowego,
żylaki odbytu, ciężka niedomoga serca i naczyń krwionośnych, nadciśnienie, krwotoki.
Działania uboczne. Większe dawki preparatu aloesu mogą być niebezpieczne dla
kobiet ciężarnych (groźba poronienia lub przedwczesnego porodu) oraz w przypadku
przekrwienia okrężnicy i narządów miednicy mniejszej. Przy dużych dawkach występuje
ogólne osłabienie, spowolnienie pulsu, obniżenie temperatury ciała (hipotermia), a przy 8
g proszku śmierć. Antagonistami aloesu są narkotyki i kwasy.
Niezgodność wywołują garbniki, żelazo, jod, mentol, tymol, fenol, toteż nie powinno
się tych środków używać jednocześnie z aloesem.
SPOSÓB UŻYCIA
Proszek z suchych liści. Jednorazowo 0,1-0,2 g w opłatku wieczorem z 1/2 szklanki
płynu jako środek przeczyszczający (purgans), 20-30 mg jednorazowo 2-3 razy dziennie
przed posiłkami jako stomachicum (na żołądek) pobudzające łaknienie.
Wyciąg z aloesu w dawce 1/2-1 łyżeczki na 1/2 szklanki wody wieczorem jako
purgans; 5-10 kropli na żołądek. Preparaty: Alax (Herbapol), biostymina (Herbapol,
ampułki a 2 ml). W dychawicy oskrzelowej po 1-1,5 ml dziennie w ciągu 10-15 dni,
następnie ta sama dawka co drugi dzień. Ogółem 25-35 wstrzyknięć.
Sok ze świeżych liści aloesu. Doustnie po l łyżeczce 2-3 razy dziennie 30 minut przed
jedzeniem jako środek żołądkowy i przeciwgorączkowy (antiphlogisticum).

Zewnętrznie w postaci przymoczek, okładów w różnych dermatozach, jako maść w
oparzeniach termicznych i promieniami rentgena.
Napar z suchych liści. Łyżeczka na szklankę wrzątku dziennie jest dobrym środkiem
żołądkowym, wątrobowym i trawiennym. Sproszkowany liść działa podobnie jak piołun.
Szczyptę na końcu noża w 100 cm wrzątku zaparzyć, odstawić do naciągnięcia i
przecedzić. Stosuje się do przemywania przy schorzeniach rogówki oka i ropnych
stanach zapalnych spojówki 2-3 takie porcje dzienne należy również wypić.
Nalewka spirytusowa na świeżym liściu. Dobry środek gojący przeciw ropniom i
ropiejącym ranom. Niekiedy wystarczy napar na sproszkowanym liściu w formie okładu.
Nalewkę spirytusową na równi z winem z aloesu i sproszkowanym aloesem należy
przechowywać w opakowaniach ciemnych, szczelnych i z dala od światła, nawet
elektrycznego.

ARCYDZIĘGIEL LITWOR
Archangelica officinalis Hoffm.
Jest zaliczany do najcenniejszych roślin leczniczych. Znany od dawna, a jeśli nie
wspomina o nim piśmiennictwo starożytne, to dlatego, iż będąc rośliną
północnoeuropejską nie był znany w basenie Morza Śródziemnego. Natomiast wiele o
zaletach leczniczych arcydzięgla piszą średniowieczni autorzy z obszarów na północ od
Alp.
W Polsce spotyka się arcydzięgiel w Sudetach i Tatrach, nad brzegami potoków,
miejscami na niżu. Jest najczęściej rośliną dwuletnią, w wyjątkowych warunkach
-czteroletnią. Dorasta wysokości dwu i pół
metra. Liść i kulki kwiatowe roztarte w palcach
wydają przyjemny, korzenno-żywiczny zapach,
podobne są w smaku. Korzeń, który jest
surowcem leczniczym, w smaku jest
początkowo słodka-wy, później palący,
wreszcie korzenno-gorzki. Arcydzięgiel bywa
uprawiany dla celów leczniczych, kosmetycznych
oraz spożywczych.
Zawiera liczne związki, m.in. olejek
eteryczny, związki kumarynowe i
furanokumarynowe, garbniki, kwasy
organiczne, flawonoidy i sole mineralne.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Korzeń działa rozkurczowo, kojąco,
moczopędnie, wykrztuśnie, pobudza czynności
żołądka, wzmacnia nerwy, naczynia krwionośne
jest środkiem na uspokojenie serca, wzmacnia ogólnie,
jest świetnie działającym środkiem gorzkim,

reguluje krwawienia miesięczne, działa napotnie, pomaga w zaflegmieniu płuc, kolce
jelitowej, wzdęciach, zimnicy, blednicy, kurczowych wymiotach, nerwowych bólach
głowy, przewlekłych nieżytach przewodu oddechowego, reumatyzmie, szkorbucie,
padaczce, histerii, białych upławach, kaszlu, niedrożności jelit, pomaga narkomanom w
kuracjach odwykowych, wskazany po zatruciach alkoholem i nikotyną, leczy śluzówki
ust, gruczołów wydzielniczych, żołądka, jelit, pomaga na bezsenność, grypę,
przeziębienie, przemianę materii, obrzęk gruczołów chłonnych, pobudza łaknienie, jest
wiatropędny, stanowi odtrutkę na belladonnę, atropinę (i inne alkaloidy), zimowit
jesienny i cykutę. Pobudza wytwarzanie pepsyny i pentagastryny w żołądku, pomaga w
wydalaniu toksyn z organizmu drogą nerek. Pochodne furanokumaryny. i niektóre
składniki olejku eterycznego działają rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu
pokarmowego i dróg żółciowych. Angelicyna, zawarta w przetworach z arcydzięgla,
działa uspokajająco. Arcydzięgiel jest składnikiem polskiej mieszanki z pięciu krajowych
ziół wzmacniających, co przypomina działanie żeń-szenia. Ksantotoksyna, ksantotoksol,
angelicyna i inne pochodne furanokumaryny wykazują działanie fotodynamiczne i
zwiększają wytwarzanie pigmentu melaniny w skórze po wystawieniu jej na działanie
światła słonecznego. Olejek eteryczny z arcydzięgla wykazuje właściwości
bakteriobójcze i grzybobójcze.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Anemia, blednica, astma nerwicowa, bronchit chroniczny, bóle w okresie
miesiączkowania, zwłaszcza pierwszego dnia, białe upławy, kurcze żołądka i jelit,
gruźlica, migreny nerwicowe, miesiączkowanie zaburzone, nadkwaśność soku
żołądkowego, niewydolność i niedomoga wątroby, nieżyt jelit, niemoc seksualna,
osłabienie ogólne, osłabienie (atonia) trawienia u osób słabych, połykanie powietrza, u
nerwicowych spazmatyczne wymioty, wzdęcia, obrzęknięte stawy, szkorbut, zawroty
głowy i omdlenia, zapalenie skóry, zapalenie pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych,
przewodu trzustkowego, zwalczanie stresów, zaparcia stolca. W wiekach średnich
stosowano arcydzięgiel przeciw dżumie.
Na użytek zewnętrzny
Do wcierań przeciwbólowych, przeciwzapalnych, przeciwświądowych, na
dolegliwości jamy ustnej, bóle reumatyczne, stłuczenia stosuje się olejek arcydzięglowy.
SPOSÓB UŻYCIA
Odwar. 4 łyżki drobno pociętego korzenia gotować w dwu litrach wody pod
przykryciem, na bardzo wolnym ogniu. Dodać do kąpieli dla ozdrowieńców.
Napar. Łyżkę ziela gotować w szklance wrzątku 1-3 min., naciągać 10 min , odcedzić.
Pić dwa razy dziennie po pół szklanki przy osłabieniu żołądka, dolegliwościach płucnych
i zimnicy.
Odwar. Łyżeczkę korzenia gotować 15 min. w 1/4 l wody, popijać 2 razy dziennie w
celu uregulowania miesiączkowania (gdy jest skąpe, bolesne bądź nieregularne lub zbyt
obfite i długotrwałe).

W kuracjach odwykowych od narkotyków, po zatruciach alkoholem i nikotyną oraz
wyczerpaniu stosuje się popijanie odwaru z 4 łyżek korzenia jak wyżej.
Przy wrzodach żołądka stosuje się odwar z korzenia w połączeniu z naparem z piołunu
i szałwii; zażywać łyżkę co pół godziny.
Odwar z korzenia gotowanego pół na pół w winie i wodzie działa wiatropędnie i
wiatrochłonnie.
Napar z korzenia arcydzięgla. 1/2-1 łyżki rozdrobnionych korzeni zalać 1-1
j
/2
szklanki wody wrzącej i naparzać pod przykryciem przez 15 minut. Odstawić na 10
minut i przecedzić. Pić po 1/4-1/3 szklanki 2-3 razy dziennie na godzinę przed jedzeniem
jako środek pobudzający wydzielanie soków trawiennych albo po posiłkach jako lek
wiatropędny i czyszczący krew.
Jako środek orzeźwiający przy zapaściach, stanach wyczerpania nerwowego na skutek
chorób zakaźnych stosuje się odwar lub nalewkę. Wraz z walerianą i arniką popija się
napar z arcydzięgla jako środek wzmacniający napięcie naczyń krwionośnych przy
niskim ciśnieniu krwi.
Recepty na mieszanki z korzenia arcydzięgla
1. Korzeń arcydzięgla, kłącze pięciornika, ziele krwawnika, kora wierzbowa, pączki
topoli i ziele serdecznika w równych ilościach. Z łyżki mieszanki zrobić odwar do
stosowania przy hemoglobinurii.
2. Korzeń arcydzięgla, kłącze turzycy, ziele glistnika, liść bobrka, ziele dziurawca,
korzeń żywokostu, liść mięty w równych ilościach. Zrobić odwar z półtorej łyżki
mieszanki na półtorej szklanki wrzątku. Pić przy zapaleniu żołądka.
3. Zioła żołądkowe. Zmieszać po 20 g rozdrobnionych korzeni arcydzięgla, ziela
drapacza lekarskiego, liści mięty pieprzowej i liści melisy oraz po 10 g
rozdrobnionych korzeni omanu, ziela glistnika i ziela szanty. Półtorej łyżki
mieszanki zalać w termosie 2½ szklankami wody wrzącej. Pić po 2/3 szklanki 2-3
razy dziennie przed posiłkiem jako środek pobudzający trawienie (wydzielanie
enzymów trawiennych), przeciwskurczowy, przeciwzapalny i ogólnie
wzmacniający.
Przetwory z arcydzięgla stosowane w zalecanych dawkach nie mają działania
szkodliwego na organizm. Pochodne furanokumarynowe zawarte w surowcu zwiększają
wrażliwość skóry na promienie słoneczne i mogą powodować miejscowy obrzęk,
przekrwienie lub powstanie pęcherzy już po krótkim naświetlaniu słońcem.
Spirytus arcydzięglowy złożony. Stosuje się do wcierań łagodzących bóle w zapaleniu
i korzonków nerwowych, nerwobólach i bólach gośćcowych.
Wyciąg płynny z korzenia wchodzi w skład płynu Nervosol („Herbapol”), stosowanego
w stanach zwiększonego napięcia nerwowego, uczuciu niepokoju, trudności w
zasypianiu.
W cukiernictwie wykorzystuje się zielone pochewki liściowe i młode pędy oraz łodygi
smażone w cukrze na suchą konfiturę tzw. anżeliki, które są używane do dekoracji :
tortów, mazurków, keksów ze względu na piękny kolor zielony. Jest to znakomity środek
trawienny; jeden, najwyżej dwa listki trzeba dobrze pożuć i popić czymkolwiek, a okaże
się to niesłychanie skuteczne po najcięższym obiedzie. Pomaga w trawieniu.
Z młodych pędów i ogonków liściowych można przyrządzić surówkę, można je
dodawać do innej surówki, ale wtedy trzeba ją posłodzić. Na korzeniu arcydzięgla (do 10
dag świeżego korzenia i kilku cm łodygi nad korzeniem na litr spirytusu,

postawić w ciemnym miejscu na dwa tygodnie, rozcieńczyć gotowaną wodą do
właściwej mocy zwykłej wódki, można osłodzić) górale podhalańscy robią swoją słynną
„dźwigoniówkę”, która jednak dla osób o wysokim ciśnieniu krwi jest niewskazana.
Olejek arcydzięglowy, oprócz zastosowań medycznych, jest używany w przemyśle
mydlarskim, kosmetycznym i chemii gospodarczej. Wyciągów z owoców i korzeni
używa się w połączeniu z innymi surowcami roślinnymi do wyrobu likierów ziołowych
lub aromatycznych wódek. W krajach anglosaskich i nordyckich korzeń arcydzięgla
stosuje się w kompozycji z innymi surowcami ziołowymi do aromatyzowania piwa.

ARNIKA GÓRSKA
Arnica montana L
Jest dość rzadką, występującą na łąkach i
obrzeżach lasu na niżu byliną, częściej
spotykana na Suwalszczyźnie. Do celów
leczniczych zbiera się w dni słoneczne, po
obeschnięciu rosy, na plantach kwiatostany -
koszyczki. W początkowym okresie
kwitnienia, należy je suszyć w miejscu
suchym i przewiewnym. Łatwiejsza w
uprawie jest arnika łąkowa. Do celów
leczniczych wykorzystuje się oprócz kwiatów
także liście i korzeń.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Pobudza układ nerwowy (kwiaty),
pobudzą mózg po urazach (skrajne
wyczerpanie), ma właściwości wymiotne.
Na użytek zewnętrzny
Wybroczyny krwawe.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Stwardnienie tętnic, kurcze tętnicze, koklusz, kontuzje, siniaki, stłuczenia, niektórej
porażenia (paraliż).
Na użytek zewnętrzny
Urazy, kontuzje, krwiaki, zwichnięcia, rozerwanie mięśni.

SPOSOBY UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Stosować z dużą ostrożnością, może bowiem wywołać zawroty głowy, drgawki
nerwowe. Lepiej jako lek homeopatyczny.
Napar. 5 g liści bądź kwiatów na litr wody. Rannym daje się małe ilości w niewielkiej
filiżance aż do wystąpienia normalnych kolorów skóry twarzy.
Odwar. 10-20 g korzeni lub liści na litr wody. Gotować 15 min., popijać 2 filiżanki
dziennie przy kokluszu u dorosłych i w niektórych paraliżach.
Zioła z arniką. Zmieszać po 50 g kwiatów kasztanowca, kwiatów jarzębiny i kwiatów
głogu oraz 20 g kwiatów arniki. Łyżkę mieszanki zalać w termosie dwiema szklankami
wody wrzącej. Po godzinie przecedzić. Pić małymi porcjami w ciągu dnia w stanach
zapalnych i zakrzepowych naczyń krwionośnych w kończynach dolnych.
Nalewka arnikowa. Stosować po 5 kropli raz dziennie w kieliszku wody po jedzeniu w
spadku ciśnienia krwi, obniżeniu czynności serca i duszności. Korzystnie jest łączyć z
nalewką z głogu.
Napar arnikowo-rumiankowy, mieszać po 30 g kwiatów arniki j kwiatów rumianku,
zalać dwie łyżki mieszanki pół litrem wody wrzącej, postawić pod przykryciem, po
ostudzeniu przecedzić.
W zaburzeniach krążenia wieńcowego i mózgowego krwi, skłonnościach do żylaków i
osłabieniu serca, stosować Arnicorin produkowany w Niemczech.
Przetwory z arniki działają korzystnie na układ krążenia, zwiększają liczbę skurczów
serca i jego objętość wyrzutową, zmniejszają opory w naczyniach obwodowych i
poprawiają krążenie w kończynach i mózgu, pobudzają oddech, działają przeciwzapalnie
i przeciwobrzękowo w obrębie obwodowych naczyń żylnych i naczyń mózgowych,
podnoszą nieznacznie wydzielanie soku żołądkowego i żółci, ułatwiają jej przepływ do
dwunastnicy, zwiększają ilość wydzielanego moczu i działają rozkurczowo na mięśnie
gładkie przewodu pokarmowego i dróg moczowych. Po wniknięciu do naczyń wyraźnie
zwiększają aktywność fibrynolityczną krwi, przeciwdziałają aglutynacji płytek krwi i
zapobiegają powstawaniu zakrzepów żylnych. Przetwory z arniki stosuje się doustnie w
zaburzeniach wieńcowego i mózgowego krążenia krwi u osób w podeszłym wieku oraz
tzw. sercu starczym o postępującym osłabieniu mięśnia sercowego na tle miażdżycowym,
a także w stanach zapalnych i zakrzepowych naczyń krwionośnych w kończynach
dolnych.
Przeciwwskazania. Zbyt duże dawki arniki stosowane doustnie mogą spowodować
bóle głowy i brzucha, wymioty, biegunkę, osłabienie pracy serca, oddechu, zwężenie
źrenic. Nie można przyjmować arniki doustnie w stanach zapalnych żołądka i jelit,
krwawieniach w przewodzie pokarmowym, stanach pozawałowych i leczeniu strofantyną
oraz glikozydami naparstnicy.
Na użytek zewnętrzny
Związki czynne kwiatów arniki stosowane zewnętrznie łatwo przenikają przez skórę,
wzmacniają ściany naczyń włosowatych, a w przypadku uszkodzeń, np. na skutek
kontuzji lub obrzęków, zapobiegają przenikaniu osocza poza łożyska żylne. Zmieniają
również ciśnienie na zewnątrz i wewnątrz drobnych naczyń podskórnych, ułatwiają
resorpcję płynu wysiękowego oraz zmniejszają obrzęki i bóle przez nie powodowane.
Należy unikać stosowania arniki na otwarte rany, oparzenia III stopnia, rozległe otarcia
naskórka i ostre stany zapalne skóry, gdyż może to wywołać silne podrażnienie tkanek.

Do okładów i kompresów można stosować mieszankę z 20 g nalewki arnikowej z
dodatkiem 50 g gliceryny, 60 g wody i pół łyżeczki octu.
Jako środek łagodzący bóle stosuje się arnikę w zakrzepowym lub zarostowym
zapaleniu żył i w bólach pooperacyjnych.
Odwar. 2 łyżeczki kwiatów arniki gotować 5 min. Stosować jako kompresy ciepłe na
kontuzje bez ran.

BABKA WĄSKOLISTNA
Plantago laceolata L.
Babka wąskolistna albo lancetowata
(nazwa pochodzi od kształtu liści), podobnie
jak babka średnia (Plantago media L.) oraz
zwyczajna (Plantago major L.), należy do
najpopularniejszych roślin ziemi. Nie
występuje tylko na szczerym piasku.
Ojczystą krainą wszystkich trzech gatunków
babki jest Europa, skąd roślina ta została
zawleczona na wszystkie kontynenty. Nazwa
„plantago” jest pejoratywem od łacińskiego
„planta”, roślina, co na polski można
przełożyć jako „roślinisko”, a więc chwast,
zielsko.
Babka wąskolistna trzyma się wilgotnych
łąk i pastewnych roślin uprawnych, średnia i
zwyczajna natomiast przydroży, obejść
domowych, trawników. Babka kwitnie od
maja do września, ma drobniutkie kwiaty
osadzone na jednej łodydze, zaczyna kwitnąć
od dom i kwitnienie . posuwa się ku górze.
Kwiaty są zapylane przez wiatr.
Babka zwyczajna jest starą ludową rośliną
leczniczą. Jej liście i nasiona zbierano w
Chinach już przed trzema tysiącami lat. Starogrecka i rzymska medycyna zalecały
nasiona przy czerwonce. Ziele babki ma słaby zapach, w smaku jest cierpkie, gorzkie i
słone. Wysuszone liście zawierają m.in. glikozydy, śluz, flawonoidy, karoten, wit. C,
gorycze, garbniki, kwasy organiczne, sole mineralne, a wśród nich krzemionkę i sole
cynku, siarkę.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Babka ma właściwości antyoftalmiczne, wzmaga krzepliwość krwi, działa ściągające,
oczyszcza krew, płuca i żołądek, ma skłonności przeciwzapalne, zmniejsza przekrwienie
błon śluzowych i nadmierną przepuszczalność włosowatych naczyń krwionośnych,

działa rozkurczowo na mięśnie gładkie górnych dróg oddechowych, a także nieznacznie
wykrztuśnie oraz moczopędnie. Chroni organizm przed wirusami i nowotworami
wywoływanymi przez wirusy onkogenne przedostające się do komórek. Czynnymi
związkami babki są wielocukry roślinne, glukany lub aminoglukany o bardzo dużej
masie cząsteczkowej.
Na użytek zewnętrzny
Działa gojąco na rany, wpływa regenerujące na naskórek, stosuje się na wysypki i
wrzody.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Biegunka, dyzenteria, białe upławy, krwotok, w tym maciczny, krwioplucie, gruźlica,
chroniczne zapalenie oskrzeli, ogólne osłabienie, utrata wagi, opóźnienia rozwojowe u
dzieci, zapalenia gardła i angina, zapalenie krtani, stany zapalne nerek, gorączka, nieżyt
dróg oddechowych i zaflegmienie gardła, astma, koklusz, zaburzenia trawienne,
uszkodzenia śluzówki żołądka, bezkwaśność żołądka i dwunastnicy, endogenne toksyny
bakteryjne.
Na użytek zewnętrzny
Uszkodzenia skóry wszelkiego pochodzenia, stany zapalne i świąd sromu, zapalenie
spojówek i powiek, ukąszenia owadów i żmii, zapalenie dziąseł, liszajec, dermatozy
strupiaste, świerzb, wrzody na nogach.
SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Recepta do stosowania przy niestrawności, zgadze, odbijaniu się, cuchnięciu z ust. Liść
babki wąskolistnej, liść bobrka, korzeń goryczki, skórka pomarańczowa w równych
ilościach, zemleć i zażywać mniej niż pół łyżeczki przed jedzeniem.
Recepta przy wrzodzie żołądka. Liść babki, liść pokrzywy, siemię lniane, korzeń
arcydzięgla w równych ilościach; łyżkę korzenia arcydzięgla zalać czterema szklankami
wody, zagotować, wsypać łyżeczkę siemienia i łyżkę babki razem z pokrzywą, odstawić .
do naciągnięcia i wypijać małymi ilościami w ciągu dnia.
Zioła przeciw hemoroidom. Zmieszać po 25 g liści babki lancetowatej i liść maliny
oraz 100 g mieszanki ziołowej Vagosan. Do dwu litrów ciepłej wody dodać 5-6 łyżek
ziół, powoli ogrzewać przez 10-15 min. w temperaturze 37-38 st. C. Osuszyć odbyt i
posmarować maścią nagietkową albo Tormentiolem bądź Dermosanem. Stosować
nasiadówki z częstotliwością w zależności od zaawansowania choroby.
Zioła do okładów na oczy. Zmieszać po 20 g liści babki zwyczajnej lub lancetowatej i
kwiatów malwy czarnej oraz po 10 g kwiatów jasnoty białej i kwiatów rumianku. Zalać
1/2 łyżki mieszanki 2/3 szklanki wrzącej wody i naparzać 15-20 min. Odstawić na 10
min. i przecedzić. Stosować na oczy jako środek przeciwzapalny, bakteriobójczy i
osłaniający.
Zioła przeciwbiegunkowe. Zmieszać po 15 g liści babki, kwiatu rumianku, kory
dębowej, owoców borówki czarnej i ziela rdestu ptasiego oraz po 10 g kłącza pięcior-

nika i porostu islandzkiego. Zalać łyżkę ziół szklanką wody ciepłej. Ogrzewać do
wrzenia i łagodnie gotować pod przykryciem przez 3-5 minut. Odstawić na 10 min. i
przecedzić. Pić 2-3 razy dziennie przed jedzeniem jedną szklankę jako środek
przeciwzapalny, przeciwbólowy, osłaniający oraz przeciwbiegunkowy.
Syrop wykrztuśny. 100 g świeżych liści babki pociąć na drobne kawałki, dodać 100 rai
ostudzonej, przegotowanej wody i zmiksować albo przekręcić przez maszynkę, wycisnąć
sok z miazgi, przesączyć i rozpuścić w nim 10 g cukru, po czym ogrzewać do wrzenia.
Rozlać do małych butelek i przechowywać w lodówce. Stosować po łyżeczce, najwyżej
po pół łyżki kilka razy dziennie jako środek wykrztuśny i przeciwkaszlowy dla dzieci i
młodzieży.
Odwar z liści babki. Na półtorej szklanki ciepłej wody wziąć łyżkę liści, ogrzewać do
wrzenia. Gotować łagodnie pod przykryciem przez 3 min. Odstawić do naciągnięcia na
10 min. i przecedzić. Pić dwa razy dziennie po pół szklanki w nieżycie jelit i biegunce.
Ten sam odwar można stosować zewnętrznie do płukań, okładów i przemywań. Do oczu
rozcieńczyć przegotowaną wodę w proporcji 1:1. Dwie łyżki odwaru na szklankę wody
można stosować do spłukiwania głowy po umyciu włosów, co sprzyja usuwaniu łupieżu.
Napar z liści. W ilości 1-2 szklanki dziennie albo 3 razy dziennie łyżkę soku żel
świeżej rośliny na wodzie stosować przy nieżytach górnych dróg oddechowych, nieżycie!
szczytów płuc, astmie i kokluszu. Świeży sok ma właściwości przeciwgorączkowe. J
Do celów leczniczych wykorzystuje się także korzeń babki. Korzeń gotowany lubi
żuty usuwa ból zęba. Napar z korzenia stosuje się przy biegunkach, osłabieniu pęcherza,
krwawieniu z płuc, kaszlu, niedomodze wątroby, żółtaczce i zgadze.
W każdym wypadku, szczególnie, gdy zażywamy babkę w celu wpłynięcia na poprawę
działania dróg oddechowych – dla wzmocnienia efektu leczniczego babkę należy mieszać
z taką samą ilością płucnika (Herba plumonariae).
Nasiona babki są moczopędne. Eliminują kwas moczowy i chlorki. Stosuje się odwar
z 10 g na litr wody.
Na użytek zewnętrzny
Świeże liście całe lub roztarte stosuje się na wszelkie zaognienia zewnętrzne skóry
okłady przy róży, czyrakach, wysypkach zakaźnych, oparzeniach i wrzodach. Świeży sok
zawiera witaminy A, C i K., które ulegają wchłonięciu przez skórę, stąd szerokie
zastosowanie soku.
Do płukania ust przy zapaleniu gardła, bólach zębów, do przemywania oczu, irygacji
dopochwowej przy białych upławach stosuje się napar z liści.
Płyn do przemywania oczu. Wyciąg wodny z 50 g babki, 5 g wody z płatków
różanych, 3 g siarczanu cynku.
Płyn ściągający. 10 g liści babki, 5 g kwiatków nostrzyka, 5 g kwiatów chabru,
bławatka, 150 g wrzącej wody. Naciągać 15 min. Przecedzić przez czyste płótno i
obmywać spojówki oraz powieki w stanie zapalnym.
Maść do leczenia trądziku. Stosować wodny wyciąg z babki, 5 g lanoliny, 10 g białej
wazeliny, l kropla olejku róży.

BEZ CZARNY
Sambucus nigra L.
Ten drzewokrzew z rodziny przewiertniowatych, osiągający
wysokość 5-10 m można zaliczyć do chwastów
dendrologicznych. Ma niewielkie wymagania glebowe,
potrzebuje trochę próchnicy i nie zacienionego
miejsca. Krzew rozsiewają ptaki, o krótkich
ogonkach i drobno pikowanych brzegach na
liście o krótkich ogonkach, kwiat kremowy,
pięciopłatkowy, drobny pikowany, zebrany w
duże baldachy, w zapachu duszący. Kwitnie w
maju, natomiast w sierpniu ukazują się w baldaszkach granatowe jagody. Młode gałęzie
mają gruby, biały rdzeń.
Z tego krzewu, który ma wiele odmian,
pozyskujemy dla celów leczniczych kwiaty, korę,
korzeń, liście i kuliste owoce. Z owoców
przyrządza się soki, konfitury, kwiaty można
zapiekać w cieście lub używać jako namiastkę
herbaty. Zbiera się także korę z korzeni i całe
korzenie.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Kwiaty działają napotnie, moczopędnie, uszczelniają ściany naczyń włosowatych i
dzięki rutynie zwiększają ich elastyczność. Owoce działają rozwalniająco, napotnie,
moczopędnie, rozkurczowo, przeczyszczające, przeciwbólowe), usuwają z organizmu
toksyny egzogenne i szkodliwe produkty przemiany materii, mają właściwości
przeciwreumatyczne i przeciwzapalne. Liście mają właściwości moczopędne i napotne,
działają słabo żółciopędnie i rozwalniająco, zwiększają odporność na choroby zakaźne.
Rdzeń białych młodych gałęzi działa moczopędnie, przepuszczające, antyreumatycznie,
zapobiega dnie, rozpuszcza kamicę nerkową i żółciową, ma właściwości przeciwpadaczkowe. Dawki lecznicze stosowane z umiarem nie wywołują niepożądanych
skutków ubocznych.
WSKAZANIA LECZNICZE
Owoce (jagody): nerwice, stany zapalne żołądka, biegunka, niedomoga wątroby,
niestrawność, żółtaczka, zaparcia, nerwobóle, kamica moczowa. Rdzeń biały:
reumatyzm, artretyzm, dna, puchlina wodna, zapalenie nerek, kamica moczowa,
padaczka samoistna, gromadzenie się wody w tkankach. Kwiaty: astma, katar, gorączka
podwyższona z wysypką, różyczka, reumatyzm, szkarlatyna, zapalenie pęcherza
moczowego, zapalenie oskrzeli, gruźlica, choroby skórne, czyraki, dolegliwości oczu,
nerek.

Liście: zewnętrznie – zwiększona przepuszczalność włosowatych naczyń krwionośnych,
zapalenie jamy ustnej i gardła, zapalenie spojówek (okłady), kąpiele kosmetyczne.
Kwiaty bzu czarnego wchodzą w skład mieszanki ziołowej Pyrosan („Herbapol”)
stosowanej jako lek napotny i przeciwgorączkowy. Owoce wchodzą w skład granulatu
Betagran („Herbapol”) i płynu Betasol (ten sam producent) oraz mieszanek ziołowych
Normosan i Neonormosan używanych w zaparciach. Owoce podaje się jako środek
odtruwający i ułatwiający usuwanie z organizmu szkodliwych produktów przemiany
materii, zwłaszcza w chorobie gośćcowej, chorobach zakaźnych i niektórych
schorzeniach skórnych, jako środek przeciwbólowy w rwie kulszowej, zapaleniu nerwu
trójdzielnego i bólach neuralgicznych.
SPOSOBY UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Jagody. Stosować 20-30 g soku rano przy zaparciach i nerwobólach.
Biała kora. Odwar z dwu łyżek rozdrobnionej białej kory na litr wody; wygotować do
połowy, pić w ciągu dnia przy reumatyzmie, gośćcu, gromadzeniu się wody w
organizmie.
Wyciąg wodny. Stosować 0,2-1 litra dziennie.
Napar. Stosować 50 jagód ze 150 g ciepłej wody. Naciągać 48 godzin. Wypić rano na
czczo w dwu porcjach w odstępie 15 min. Stosować co drugi tydzień przez dwa miesiące
przy epilepsji samoistnej.
Kwiaty. Garść kwiatów na litr wody wrzącej, naciągać 10 min. Popijać w dowolnych
porcjach przy zapaleniu oskrzeli, reumatyzmie, gorączce z wysypką.
Napar moczopędny. 10 g kwiatów bzu, 10 g kwiatów ogórecznika lekarskiego, 10 g
nagietka lekarskiego, 20 g pomornika, 600 g wody wrzącej. Naciągać przez godzinę,
następnie napar wycisnąć i dodać 100 g syropu miętowego. Popijać kilka szklanek w
ciągu doby.
Odwar moczopędny. 10 g korzenia bzu na 400 g wody. Gotować 2 min., naciągać 10
min. Dodać 3 g wyciągu z jałowca. Stosować jedną łyżkę co dwie godziny na puchlinę
wodną, brzuszną i zapalenie nerek.
Wino moczopędne. 1(5 g białego rdzenia bzu i litr białego wina. Macerować 2 dni,
stosować 100 g dziennie.
Odwar z kory poprawia skład soków trawiennych.
Łyżka powideł z owocu (robi się je przez proste smażenie i odparowanie) pomaga -
brać na noc – przy przewlekłych zaparciach. Powidła grubo smarowane na bułce jeść na
zwalczanie wrzodów żołądka i dwunastnicy.
Sok nastawiony na cukrze działa korzystnie na drogi moczowe. Łyżka soku na
szklankę herbaty rano likwiduje moczenie nocne u dzieci, pobudza czynność nerek u
dorosłych, działa regulujące w biegunkach. Sok może się zwinować, ale nie traci
właściwości. W ustach zostawia posmak zjełczałego masła.
Inhalacje parami z naparu z kwiatów pomagają w przewlekłych nieżytach dróg
oddechowych i uporczywym kaszlu. Należy zachować pewną odległość od wrzątku, tak
aby czuć zapach naparu, ale nie narażać się na wysoką temperaturę.
Recepty na mieszanki ziołowe z zastosowaniem kwiatu bzu czarnego
1. Kwiat bzu czarnego, ziele świetlika, ziele piołunu, korzeń arcydzięgla, liść szałwii i
korzeń goryczki w równych ilościach sproszkować i zażywać mniej niż pół łyżeczki
na pół godziny przed jedzeniem, co pobudza wydzielanie soków żołądkowych.

2. Kwiat bzu czarnego, kwiat tawuły łąkowej, pączki topoli, kora wierzby, liść brzozy,
liść poziomki, liść czarnej porzeczki w równych ilościach zmieszać, przygotować
napar, stosować przy ischiasie.
3. Kwiat bzu czarnego, ziele bukowicy, ziele rzepiku, liść mięty, liść ruty, liść czarnej
jagody, morszczynu, kwiat krwawnika, mielone nasienie kozieradki; cztery z tych
składników sproszkować i zażywać w stwardnieniu rozsianym, dbając o prawidłowe
odżywianie.
Napar z kwiatów bzu działa silniej niż napar z kwiatu lipy przy kaszlu, przeziębieniach,
zaflegmieniu płuc i katarze i może być podawany niemowlętom.
Na użytek zewnętrzny
Okład. 2 łyżki kwiatów bzu na litr wody wrzącej, naparzać 10 minut. Stosować do
łagodzącego okładu i ciepłych kąpieli na odmroziny. Obmywać oczy w przypadku
dolegliwości, egzemy powiek.
Z kwiatu bzu w połączeniu z kwiatem rumianku robi się okłady z rozparzonego ziela
pod ceratką na godzinę. Odwar z kwiatów bzu z dodatkiem połowy łyżeczki Azucalenu
można stosować zewnętrznie do okładów i płukania jamy ustnej.

BOBREK TRÓJLISTNY
Menyanthes trifoliata L.
Ta bardzo rozpowszechniona roślina
wieloletnia z rodziny goryczkowatych (Centanaceae) lubiąca środowisko wilgotne -
bagna, podmokłe łąki, nadbrzeża wód stojących – stała
się, w wyniku masowo przeprowadzanych melioracji
gatunkiem zanikającym. Kwitnie w maju p i czerwcu,
kiedy też – w początkach pojawiania się
kwiatów o biało różowym zabarwieniu
zebranych w stojący na osobnej łodyżce
kwiatostan – należy zbierać w celach
leczniczych liście bobrka, które są biurowcem
zielarskim. Bobrek nie ma charakterystycznego
swoistego zapachu, liście roztarte mają smak
gorzki.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Liść bobrka ma właściwości
przeciwszkorbutowe, przeciwmigrenowe i
przeciwczerwiowe, działa oczyszczające, np. na l krew,
pobudza przywspółczulny układ

nerwowy, spowalnia współczulny układ nerwowy, ma właściwości przeczyszczające,
sprzyja menstruacji, wzmacnia organizm, pobudza wydzielanie soku żołądkowego i
kwasu solnego, poprawia samopoczucie psychiczne, działa przeciwzapalnie,
żółciopędnie, wzmacnia działanie gruczołów wydzielania wewnętrznego, przeciwdziała
za-parciom, wzdęciom, zapobiega niedomogom wątroby. W połączeniu z piołunem i
tysiącznikiem działa znacznie mocniej i jest stosowany jako lek w zimnicy. Bobrek
wchodzi w skład granulatu ziołowego Gastrogran, mieszanki Digestosan, liście są
również jednym ze składników nalewki gorzkiej (Tinctura amara z „Herbapolu”) i kropli
żołądkowych.
WSKAZANIA LECZNICZE
Anemia, brak apetytu, dermatozy, gorączka naprzemienna, niestrawność, krzywica,
szkorbut, dna, reumatyzm, migreny po posiłkach, menstruacja nieregularna, pasożyty
jelitowe, osłabienie ogólne.
SPOSOBY UŻYCIA
Ze względu na zawartość witamin, najlepiej zażywać bobrek sproszkowany stosując 2-
3 razy dziennie lub w opłatku po 0,5 g.
We wszystkich wyżej wymienionych chorobach i dolegliwościach można stosować
nalewkę ze świeżych liści (15-30 kropli na cukier lub wodę przed każdym posiłkiem i
mniej niż pół łyżeczki proszku).
Napar przy niestrawności połączonej z brakiem kwasów żołądkowych lub ogólną ,
nadkwasotą. Liść bobrka, liść mięty, kminek, krwawnik, ziele tysiącznika, ziele piołunu,
korzeń omanu w równych ilościach. Popijać pół szklanki przed jedzeniem.
Napar przy zimnicy. 3 części liścia bobrka, 4 części liści piołunu i 2 części kwiatu
słonecznika.
Wino 10-procentowe: 10 g świeżych liści bobrka na 100 g gorącego wina czerwonego.
Naciągać pół godziny. Popijać 1-2 łyżeczki przed jedzeniem.
Mieszanka pobudzająca łaknienie. 5 g nalewki z bobrka, 5 g nalewki z drapacza
lekarskiego, 6 g nalewki chmielowej i 10 g roztworu alkoholowego z wrotycza
pospolitego. Stosować 25 kropli na kwadrans przed obiadem i kolacją.
Odwar pobudzający trawienie i wzmacniający. Pół łyżeczki liści bobrka zalać
szklanką j wrzątku, ogrzać do wrzenia i gotować łagodnie pod przykryciem 3 min.
Odstawić na j 10 min. i przecedzić. Pić 1-2 łyżki 3 razy dziennie na godzinę przed
posiłkiem.
Zioła żołądkowo-trawienne. Zmieszać po 25 g liści bobrka, liści mięty pieprzowej,
kłączy tataraku, korzeni lukrecji, ziela krwawnika, ziela nostrzyka i ziela tymianku.
Łyżkę ziół zalać szklanką wrzącej wody i przez 2-3 min. powoli gotować pod
przykryciem. Odstawić na 10 min. przecedzić do termosu. Pić trzy razy dziennie po
ćwierć szklanki przed jedzeniem przy bezkwaśności, w nieżycie, wzdęciach i innych
zaburzeniach trawiennych.
Stosowanie bobrka w zbyt dużych dawkach może spowodować mdłości, wymioty i
biegunkę.

BUKWICA
Betonica officinalis L
Bukowica jest pospolitą rośliną wieloletnią z rodziny
wargowatych (Labiatae), ma prostą łodygę wysokości 30-80 cm,
naprzemianległe, karbowane i bezogonkowe liście. W ich kątach
znajdują się kwiaty lub łodyżki kwiatowe. Ilość kwiatów
okółkowych zwiększa się ku górze przechodząc w różową
wiechę z odcieniem fioletowym. Rośnie przeważnie
pojedynczo, a jeśli gromadnie to w dużym rozproszeniu.
Występuje na ziemi dobrej, próchniczej i wilgotnej, na
skraju bagien, w rowach, zaroślach, na łąkach i w lasach.
Kwitnie od czerwca do września, a zbiór surowca – liści,
kwiatów i korzeni – zaczyna się już w kwietniu. Świeże ziele
ma nieprzyjemny zapach, w smaku jest cierpkie i
gorzkie, wysuszone traci przykrą woń.
Wysuszoną i zmieloną bukwicę należy
przechowywać w miejscu ciemnym, na słońcu
bowiem płowieje i traci wiele ze swych
właściwości leczniczych. Korzenie zbiera się w
październiku i listopadzie. Bukwica zawiera olejek
eteryczny, garbniki (do 12 proc.), związki aminowe,
jak betaina, stachydryna, betonicyna, turycyna, kwas
kawowy, gorycz, cholinę, sole mineralne, ślady alkaloidów,
wit. C.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Oczyszcza drogi oddechowe, leczy błonę śluzową żołądka i jelit, hamuje biegunkę,
wstrzymuje utratę wody, a zatem i soli mineralnych, pobudza apetyt, zapobiega małym
krwawieniom wewnętrznym z uszkodzonych właśniczek w przewodzie pokarmowym,
działa przeciwbakteryjnie, w tym również wobec szczepów antybiotykoodpornych,
niszczy bakterie i ich toksyny, działa przeciwzapalnie na jelita, dwunastnicę i żołądek,
zwiększa krzepliwość krwi, ma właściwości wymiotne i przeciwnowotworowe (korzeń),
przeciwartretyczne i przeciwreumatyczne, wzmacnia osłabiony układ nerwowy, działa
wykrztuśnie i przeciwgorączkowo, leczy schorzenia kobiece.
Na użytek zewnętrzny
Działa przeciwgnilnie, przyspiesza regenerację naskórka, goi rany, niszczy bakterie i
wirusy, odkaża miejscowo i hamuje krwawienie, gdyż koaguluje krew.

WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Astma, bóle głowy, bezsenność, biegunka z obecnością krwinek w kale, artretyzm,
reumatyzm, gościec stawowy przewlekły, dolegliwości płucne, ischias, krwioplucie,
nieżyt żołądka i jelit, skąpe wydzielanie soku żołądkowego, migreny, osłabienie
nerwowe, padaczka, paraliż połowiczy, zawroty głowy, żółtaczka, zaflegmienie dróg
oddechowych.
Na użytek zewnętrzny
Rany zakażone bakteriami ropotwórczymi i grzybkami, owrzodzenie skóry nóg, guzy
twarde przechodzące w tkankę nowotworową.
SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Łyżkę świeżego soku z miodem pić 3 razy dziennie przy puchlinie wodnej, żółtaczce i
zaparciu.
Ziele bukwicy, ziele rzepiku, liść pokrzywy, nasienie kozieradki w równych ilościach
sproszkować i zażywać mniej niż pół łyżeczki przy paradentozie.
Ziele bukwicy, ziele rzepiku, kłącze tataraku, liść ruty, sproszkowane, dwa razy
dziennie mniej niż pół łyżeczki przy nieregularnym okresie u kobiet.
Napar. Gotować 3 min. l łyżeczkę korzenia w jednej szklance wody. Parzyć 10 min.
Popijać 4 razy dziennie po 1/4 szklanki na kaszel. Na to samo: napar z 15 g liści na 0,5
litra wody. Wypijać dziennie l szklankę w trzech porcjach.
Nalewka. Stosować 3 razy dziennie po 10 kropli dawkuje lekarz przy powiększonych
węzłach chłonnych pachwinowych. Przy zaparciu, puchlinie wodnej i żółtaczce stosować
świeży sok z bukwicy z miodem. Pić 3 razy dziennie po l łyżce.
Wywar z korzenia w winie leczy schorzenia kobiece. Odwar z ziela bukwicy podaje
się doustnie przy biegunkach o różnym stopniu nasilenia, w nieżycie żołądka i jelit,
lekkich zatruciach pokarmowych, przy bólach brzucha i wzdęciach wywołanych
nadfermentacją oraz przy nieznacznych krwawieniach wewnętrznych z małą ilością krwi
i śluzu w kale.
Proszek z bukwicy. Stosować 1-2 g proszku dziennie na astmę, nadmiar śluzów w
przewodzie pokarmowym, nowotwory i owrzodzenia. Taki proszek należy używać
ostrożnie, gdyż przedawkowanie powoduje kichanie, a nieraz i wymioty.
Na użytek zewnętrzny
Gotować 100 g bukwicy w litrze wody i stosować do obmywania zanieczyszczonych
ran i na okłady na owrzodzenia nóg, w nadmiernej potliwości stóp (obmywanie), na
czyraki, zakażenia skóry bakteriami ropotwórczymi, zarodnikami grzybów
pasożytniczych i drożdżakami. Do kataplazmów stosuje się liście świeże, drobno pocięte.
Jako środek przeciwkrwotoczny na użytek zewnętrzny i wewnętrzny stosuje się
mieszankę z tysiącznika + fiołek trójbarwny + krwawnik. W mieszance
przeciwbiegunkowej i przeciwkrwotocznej stosuje się wewnętrznie ziele bukwicy »f liść
pokrzywy + ziele tysiącznika + ziele tasznika pospolitego + liść orzecha włoskiego + liść
babki lancetowatej + liść maliny.

W Anglii do liści tytoniu dodawane są liście podbiału i liście bukwicy, co ponoć
odpowiada tamtejszym palaczom tytoniu. Maksymalna ilość bukwicy stosowana do
otrzymywania naparu wynosi 3 do 6 g na l do 2 szklanek wrzątku i tej dawki nie należy
przekraczać

BRZOZA BRODAWKOWATA
Betula verrucosa Ehrh. syn. Betula alba L.
BRZOZA OMSZONA
Betula pubescens Ehrh.
Rodzina brzozowatych (Bealulaceae)
jest dość liczna, obejmuje bowiem sześć
rodzajów i prawie sto gatunków. Wszystkie
zawierają garbniki, a częstym ich
składnikiem są glikozydy flawonoidowe.
Największe znaczenie w lecznictwie mają
brzoza brodawkowata i brzoza omszona.
Brzoza brodawkowata jest pospolitym w
Polsce drzewem, występuje na całym niżu
oraz w niższych partiach górskich. Rośnie
w lasach na suchym siedlisku, powszechna
w parkach, często obecna w pobliżu
ludzkich siedzib. Osiąga 20 m wysokości.
Ma białą, okrężnie łuszczącą się korę.
Młode, zwisające gałązki są ciemne i
nagie, pokryte kropelkami żywicy w
postaci brodawek. Kwitnie w kwietniu i
maju. Surowcem leczniczym jest liść, który
należy zebrać w maju i suszyć w miejscach
przewiewnych i zacienionych. Drewno
brzozy jest bardzo cenne i używane w
meblarstwie. Z odpadów drzewnych
otrzymuje się wysokokaloryczny opał, z
drewna – węgiel drzewny, z przeróbki chemicznej (sucha destylacja) drewna, korzeni i
kory – szereg cennych produktów, jak smoła, dziegieć, olej juchtowy, olejek brzozowy i
in. Kora służy do wyrobu pudełek, młode gałązki używane są do wyrobu mioteł i
koszyków. Wiosną ze skaleczonych pni wycieka sok, z którego po sfermentowaniu
otrzymuje się napój o pewnej zawartości alkoholu. Na pniu tworzą się naroślą dające
drewno o bardzo ładnym rysunku (tzw. czeczotka) używane do ozdobnych wyrobów
stolarskich.
Brzoza omszona rośnie w miejscach wilgotnych i podmokłych. Z gałęzi ścinanych
zimą lub bardzo wczesną wiosną zbiera się pączki i korę. Do celów leczniczych
wykorzystuje się liście, pączki, korę i sok.

WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Liście działają moczopędnie eliminując chlorki z moczem, kwas moczowy, ponadto
oczyszczające, napotnie; pączki usuwają zastój gruczołów chłonnych; kora oczyszcza
(np. krew), ma właściwości trawienne i przeciwgorączkowe; świeży sok działa
przeczyszczające, usuwa kamicę moczową. Świeży sok z liści brzozy pobudza
przesączanie w kłębkach nerkowych i zwiększa wydalanie szkodliwych produktów
przemiany materii oraz potu i żółci. Huba brzozowa, a właściwie czyr brzozowy (czytaj
osobny rozdział w tej książce) działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie,
wzmacniająco, zwiększa odporność organizmu i zwalcza wirusy szkodliwe dla
organizmu, ma więc znaczenie przeciwnowotworowe, zmniejsza niebezpieczeństwo
przerzutów. Odwary podawane doustnie działają przeciwzapalnie na błony śluzowe
przewodu pokarmowego, a w irygacjach – na błony śluzowe narządów rodnych.
Przetwory z brzozy muszą być dawkowane przez lekarza.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Obrzęk pochodzenia sercowo-nerkowego, skąpomocz, nadmiar związków azotowych
we krwi dający zawroty głowy, bóle głowy, reumatyzm, nadmiar kwasu moczowego we
krwi, kamica moczowa, bóle nerkowe, puchlina wodna, otyłość, nadmierne wypełnienie
naczyń krwią, artretyzm, białkomocz, nadciśnienie i wywołane przez nie zaburzenia
(mózgowe, zawroty głowy, muszki przed oczami), pasożyty jelitowe, miażdżyca
(stwardnienie tętnic).
Na użytek zewnętrzny
Choroby skórne, zapalenie węzłów chłonnych, rany.
SPOSOBY UŻYCIA
Napar z liści. 40 g liści na litr wody wrzącej, naciągać 10 min. Pić po filiżance między
posiłkami jako środek moczopędny, przeciwobrzękowy i przeciwzapalny.
Odwar z pączków. 150 g pączków na litr wrzątku. Dodać l g węglanu sodu, aby
rozpuścić żywicę. Pić filiżankę przed posiłkiem na gorączkę.
Odwar z kory. Stosować łyżeczkę na szklankę wrzątku. Lek na łuszczycę.
Sok ze świeżych liści. Pić trzy razy dziennie po 40 kropli w 1/4 szklanki wody jako
środek moczopędny i lekko napotny, antyreumatyczny.
Sok wyciekający z naciętego pnia. Pić trzy razy dziennie po 1/2 szklanki między
posiłkami na kamicę moczową, zapalenie nerek i pęcherza moczowego. Sok
przechowywać w lodówce i pić wiosną do 10 litrów na całą kurację.
Zioła w skazie moczanowej. 40 g liści brzozy i korzenia wilżyny, 20 g liści porzeczki
czarnej i korzenia pokrzywy. Dwie łyżki tej mieszanki na 3 szklanki wody ciepłej, ogrzać
do wrzenia. Gotować do 5 min., przecedzić do termosu. Pić 3 razy dziennie między
posiłkami.
Zioła w zapaleniu pęcherza. Po 30 g liści brzozy i ziela janowca, po 20 g na owocni
fasoli, kwiatów rumianku i owoców jałowca, po 40 g owoców dzikiej róży i ziela
skrzypu. Dwie łyżki tej mieszanki gotować przez 3 min. w dwu szklankach wody

Przecedzić do termosu, osłodzić miodem. Pić po pół szklanki dziennie między posiłkami
w zapaleniu miedniczek nerkowych i pęcherza.
Preparaty „Herbapolu” z zawartością składników z brzozy: Reumosan, Betagran,
Betasol, Fitolizyna, Reumogran, Urogran.
Na użytek zewnętrzny (okłady i obmywania w chorobach skórnych i na rany). Na litr
wrzątku dawać dwie łyżki liści i 30 g kory brzozy. Gotować 10 min.

CZYR BRZOZOWY
Innotus obliquus
Wzrastające zainteresowanie brzozą, a
właściwie trzema jej gatunkami
(brodawkowatą, omszoną i białą), wiąże się
m.in. z wykryciem szerokich właściwości
leczniczych pasożytującego na tym drzewie
grzyba, popularnie, ale mylnie zwanego
hubą. W nauce nosi on nazwę włóknouszka
ukośnego (Innotus obliquus); narośl ta,
czyli czyr występuje na różnych gatunkach
drzew, m.in. na modrzewiu, lipie, olsze,
dębie, klonie. Stwierdzono jednak iż
najsilniejsze działanie lecznicze ma czyr
brzozowy, szczególnie odchodzący z drzew
rosnących na torfowiskach. Brzoza zawiera
cenne saponiny (2 proc.), taniny,
flawonoglikozydy, w szczególności
hiperozydy, myrecytynę, galaktozyd,
betulinol, garbniki, olejki lotne, sole
mineralne oraz inne substancje jeszcze nie
do końca zidentyfikowane -więc te same
składniki zawiera także pasożyt żywiący
się pokarmem czerpanym z drzewa.
Czyr osiąga ciężar 2 kg, w wyjątkowych
wypadkach 5 kg. Ma powierzchnię chropowatą, może być różnej barwy – od ciemnej,
przez brązową do bardzo jasnej. Bardzo twardy po wysuszeniu. Czyr doprowadza z
biegiem czasu do obumierania drzewa, jednak najwyższe właściwości lecznicze
zachowuje narośl zebrana z drzew żywych. W medycynie ludowej wyciągi z czyra były
stosowane do leczenia chorób żołądka, wątroby, śledziony, nerek, pęcherza moczowego,
złośliwych guzów i obrzęków.
Do leczenia stosuje się odwary z czyra suszonego na świeżym powietrzu lub przy
ciepłym piecu w temperaturze do 60 st. C. Wysuszony surowiec miele się np. w młynku
elektrycznym na proszek. Pół łyżki białego i tyle samo czarnego czyra zalewa się 3/4
szklankami przegotowanej wody na noc, rano podgrzewa się do wrzenia i ostudzony
macerat łyżkami podaje choremu w ciągu dnia.

Lecznicze właściwości czyra były sprawdzane w klinikach wielu krajów, gdzie
stosowano ekstrakty do leczenia choroby wrzodowej, nieżytów żołądka oraz
nowotworów złośliwych. Uczona z Białoruskiej Akademii Nauk, Nikołajewa, której
wyniki badań nad czyrem brzozowym publikowała prasa radziecka w latach
sześćdziesiątych, zaleca zemleć 100 g huby na proszek. Dwie łyżeczki tego proszku na
pół szklanki cieplej, przegotowanej wody, nastawić na noc do naciągnięcia. Rano
zagotować i pić trzy razy dziennie po łyżce. Francuski uczony Kars, nazwał leczniczą
substancje czyra betolinus. Zawiera on kwas poliporowy o silnym działaniu
przeciwzapalnym i przeciwnowotworowym, nie słabszym niźli kortyzon. Kars leczył
czyrem guzy schorzałej błony śluzowej jamy ustnej. Nikołajewa tę substancję leczniczą
nazywa funginami.
Czyr stosuje się w homeopatii jako lek w postaci nalewki i ekstraktu w chorobie
wrzodowej żołądka.
W literaturze zielarskiej można spotkać informację, że wyciągi z czyra wzmacniają
mechanizmy obronne organizmu osłabionego przez chorobę nowotworową. U chorych z
nowotworami, leczonych wyciągami stwierdzono poprawę stanu ogólnego, obrazu
morfologicznego krwi, poprawę łaknienia, przybieranie na wadze. Równie korzystne
rezultaty osiąga się w leczeniu wyciągami z czyra chorych białaczkowych. Długotrwałe
podawanie wyciągu wpływa na przedłużenie życia ludziom z zaawansowaną chorobą
nowotworową. Opisano wiele przypadków wyraźnego zahamowania wzrostu tkanki
nowotworowej oraz zmniejszenie skłonności do jej przerzutów.
Wielu autorów twierdzi, że czyr działa regulujące na procesy metaboliczne ustroju.
Zalecają oni przyjmować dwa razy dziennie po odrobinie (na końcu noża) proszku z
czyra jako środek w leczeniu raka żołądka i płuc oraz w leczeniu chorób żołądkowojelitowych.

CZĄBER OGRODOWY
Satureja hortensis L.
Pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Należy do rodziny
wargowych (Labiatae), która dostarcza wielu ziół leczniczych (tymianek pospolity,
macierzanka piaskowa, szanta, szałwia lekarska, mięta, rozmaryn, lawenda, melisa,
hyzop, majeranek, bazylia). Temperatura ich suszenia ma duży wpływ na ilość
zachowanych substancji czynnych. Podczas suszenia nie należy przekraczać temperatury
35 st. C., co uchroni substancje lotne (olejki eteryczne) zlokalizowane we włoskach
gruczołowych.
Spośród licznych odmian cząbru najlepszy jest bałkański (bułgarska czubrica), który
ma silniejsze działanie niż cząber uprawiany w Polsce. Surowcem leczniczym jest całe
ziele cząbru.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Cząber działa moczopędnie, pobudza czynności żołądka, intelektu i pracę kory
nadnerczy. Dzięki zawartości karwakrolu ma właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgnilne, przeciwrobaczycowe w szczególności u dzieci, przeciwzapalne, regulujące
perystaltykę jelit, rozkurczowe – zwalnia napięcie mięśni gładkich, ma działanie trawien-

ne, uspokajające, wiatropędne, wykrztuśne, ułatwia przyswajanie pokarmu, znosi
wzdęcia i nadfermentację, zwalnia napięcie mięśni
gładkich przewodu pokarmowego.
Ziele cząbru ma zapach macierzanki i
wchodzi w skład pieprzu ziołowego. Służy
jako przyprawa do konserw mięsnych i
jarzynowych.
Na użytek zewnętrzny
Ma właściwości gojące, rozpuszczające,
zabliźniające.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Astenia intelektualna i seksualna, astma, atonia
wywołana zwiększonym napięciem mięśni gładkich, biegunki
przewlekłe, blednica, bóle gastryczne, glista
ludzka, kurcze jelitowe, nadfermentacja jelitowa,
niedokwaśność soku żołądkowego, nieżyt przewodu
pokarmowego, nerwice żołądka i ogólne, osłabienie ogólne,
osłabione przyswajanie składników pokarmowych, pasożyty jelitowe,
zapalenie oskrzeli, wzdęcia.
Na użytek zewnętrzny
Czyraki, guzy, osłabienie słuchu, rany, stłuczenia, ukąszenia owadów, wrzody.
SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Napar. 5 g ziela na szklankę wody wrzącej. Gotować 2-3 minuty, naciągać 10 min.
Popijać l szklankę 3 razy dziennie po posiłku przy biegunkach, przewlekłych nieżytach
przewodu pokarmowego, nerwicy żołądka, nerwicy ogólnej, wzdęciach, blednicy,
ogólnym osłabieniu, pasożytach jelit.
Olejek cząbrowy z apteki. Stosować 3-5 kropli z miodem 2-3 razy dziennie pod koniec
posiłków przy tych samych dolegliwościach.
Cząbru sproszkowanego używa się do sałatek, mięs, twarogów, szczyptę na końcu
noża.
Na użytek zewnętrzny
Napar z całej rośliny. 25-30 g na 1 l wody stosuje się do okładów i jako płyn do
przemywania ran.
Napar z cząbru na głuchotę. Wprowadzić 3-4 krople do ucha 3 razy dziennie

Uwaga. Przy chorobach nerek i wątroby oraz przy dolegliwościach sercowych należy
ograniczać dawki cząbru.
Ziele cząbru wchodzi w skład mieszanek o działaniu wiatropędnym i regulującym
trawienie. Mieszanka taka zawiera kłącze tataraku, liść mięty, koszyczek rumianku, ziele
dziurawca, korzeń lukrecji i owoc kopru włoskiego w równych ilościach.
Mieszanki przeciwbiegunkowe: kłącze pięciornika, owoc borówki czarnej, ziele rdestu
ptasiego, ilość pokrzywy, liść babki lancetowatej, kwiat krwawnika i korzeń lubczyka,
korzeń kobylaka w równych ilościach. Takie mieszanki mogą być także używane do
kąpieli przy czyraczycy, wrzodach, guzach, stłuczeniach z wybroczynami.
W Europie Zachodniej, np. we Francji, wywar z cząbru jest stosowany do płukania ust
przy owrzodzeniu dziąseł. Uśmierzano nerwoból zębowy przez nacieranie spróchniałego
zęba olejkiem z cząbru, przy czym jedną kroplę olejku wprowadzano do ucha. Olejek
cząbrowy działa jak antybiotyk.

CHMIEL ZWYCZAJNY
Humulus lupulus L.
Ta pnąca roślina z rodziny konopiowatych
(Cannabaceae) dorasta 5 m wysokości, występuje na
obszarze całej Polski, powszechna wśród wilgotnych
zarośli oraz w lasach olchowych. Surowcem leczniczym
są owocostany, zwane szyszkami chmielowymi. Szyszki
używane są także do produkcji piwa. Młode pędy
chmielu można spożywać jako sałatkę. Z włókien pędów
wytwarzane są grube tkaniny. W niektórych
regionach kraju rozpowszechnione są plantacje
chmielowe.
Owocostany chmielu zbiera się w sierpniu, na
początku dojrzewania, wówczas, gdy szyszki
nabierają zielonożółtego odcienia. Na powierzchni
szyszek występują włoski gruczołowe
wypełnione żółtą substancją. Podczas suszenia
owocostanów włoski te częściowo okruszają się.
Tak powstaje surowiec leczniczy mający
postać zielonkawo-żółtego, a później
pomarańczowego proszku, zwanego lupuliną
lub mączką chmielową.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Chmiel działa oczyszczające, moczopędnie, pobudza łaknienie, działa
przeciwszkorbutowo. Wpływa regenerująco na krew, uspokaja pociąg płciowy, ma
właściwości przeciwskrofuliczne, przeciwgorączkowe, przeciwrobacze, wspomaga
porost włosów,

działa nasennie, wskazany jest przy niedokwaśności, nadmiernej fermentacji jelitowej,
wzdęciach i odbijaniu, koi układ nerwowy, zapobiega zmazom nocnym.
Na użytek zewnętrzny
Łagodzi bolę.
WSKAZANIA LECZNICZE
Anemia, blednica, brak łaknienia (zwłaszcza u dzieci), dna, dermatozy (egzemy,
półpasiec, liszajec), gorączka wiosenna i jesienna, kamica, krzywica, limfatyzm, puchlina
wodna, obrzęki, nieżyt jelitowy, podniecenie, moczenie mimowolne, nerwowość i
bezsenność, niestrawność i zaburzenia trawienia, pasożyty jelitowe, pobudliwość
seksualna, skrofuloza, szkorbut, upławy białe, zapalenie węzłów chłonnych.
Na użytek zewnętrzny
Bóle reumatyczne, dna, nowotwór zewnętrzny, wrzody, zapalenia korzonków
nerwowych, stany zapalne skóry, czyraki, trudno gojące się rany, wypadanie włosów.
Wyciąg z szyszek chmielowych wchodzi w skład preparatów uspokajających: kropli
Nervosol („Herbapol”), syropu Passipasmin („Herbapol”) i kropli nasercowych
Milocardin („Polfa”).
SPOSOBY UŻYCIA
Mieszanka ziołowa. Szyszki chmielu, kwiat wrzosu, kwiat lawendy, liść mięty w
równych ilościach; zmieszać, sproszkować i zażywać dwa razy dziennie na koniec noża
przy histerii.
Napar, l łyżkę szyszek chmielu zalać szklanką wody wrzącej i postawić pod
przykryciem na parze na 10 min. Odstawić na 10 min. i przecedzić. Pić 2 razy dziennie
po 1/4-1/3 szklanki na pół godziny przed posiłkiem, jako środek poprawiający trawienie,
rozkurczowy, wzmacniający i łagodnie uspokajający.
Napar. Zmieszać po 30 g szyszek chmielowych, ziela dziurawca i korzenia kozika oraz
po 20 g liści mięty pieprzowej i ziela serdecznika lub liści melisy. Zalać 2 łyżki tej
mieszanki 2 1/2 szklankami wrzątku, postawić na pół godziny na parze pod przykryciem,
odstawić na 10 min, i przecedzić do termosu. Pić 2/3 szklanki dwa razy dziennie po
jedzeniu przy bezsenności wywołanej przez nerwice narządowe oraz w ogólnym
pobudzeniu nerwowym i uczuciu niepokoju.
Napój w nadpobudliwości płciowej. Do butelki jasnego piwa wsypać po łyżeczce
szyszek chmielowych, liści mięty, pozostawić na 12 godzin i przecedzić. Pić od 1/2
szklanki do całej butelki, zależnie od wieku i stopnia nasilenia nadpobudliwości
(zalecane dla kobiet i mężczyzn), również w zmazach nocnych, przy skłonnościach do
onanizmu i bezsenności na tle erotycznym.
Odwar. Zmieszać po 30 g szyszek chmielowych, rozdrobnionych korzeni łopianu, ziela
skrzypu polnego oraz 80 g rozdrobnionych korzeni mydlnicy i 20 g kwiatu rumianku, 1-2
łyżki stołowe mieszanki wsypać do 2 szklanek zimnej wody i gotować powoli pod
przykryciem 15-30 min. Odstawić na 15 min. i przecedzić. Pozostałe po przecedzeniu
zioła zalać ponownie dwiema szklankami wody, zagotować, a po lekkim ostudzeniu
przecedzić i dodać 2 łyżki szklanki ciepłej wody. Pierwszym płynem zmoczyć włosy i
palcami masować skórę głowy, odczekać 15 min. i umyć głowę wodą

pozostałą z drugiego odwaru. Jest to zabieg wzmacniający, który należy stosować przy
wypadaniu włosów, łojotoku, łupieżu, nawet grzybicy. Korzystne jest, aby bezpośrednio
po umyciu nie osuszać włosów i skóry, ale zawiązać na pół godziny turban z ręcznika.
Szyszek chmielu można używać na kataplazmy na zbierające wrzody oraz na
hemoroidy. Na talerzyk położyć gazę o wymiarach dwukrotnie większych od wrzodu,
nasypać grubą warstwę pociętych szyszek, zalać wrzątkiem, lekko odcisnąć, a po
ostudzeniu przyłożyć na zbierający wrzód.
Lupulinę jako środek kojący zażywa się w ilości 0,5 do l g dziennie, jako środek
nasenny – do 2 g w dwu, trzech dawkach przed jedzeniem, podobnie przy zmazach
nocnych, zaburzeniach histerycznych u kobiet, także do pudrowania nóg wydających
nieprzyjemny zapach przy poceniu, po uprzednim umyciu w odwarze ze skrzypu.
Lupulinę należy przechowywać w zamkniętych naczyniach, w ciemnym i koniecznie
chłodnym miejscu, w cieple bowiem zmienia kolor na brunatny, jełczeje i nabiera
nieprzyjemnego zapachu zepsutego sera. Olejek eteryczny zawarty w lupulinie wchodzi
w skład Walcordinu zaburzeń sercowo-naczyniowych, nerwic wegetatywnych i skurczów
jelit. Przedawkowanie lupuliny może być niebezpieczne. Należy bowiem pamiętać, że
chmiel jest rośliną trującą i dlatego wszelkie preparaty z chmielu muszą być
przyjmowane na zalecenie lekarza i zgodnie z jego wskazówkami.
Produkowany przez „Herbapol” preparat Passispasmin należy stosować w sposób
następujący: dorośli po l łyżeczce syropu 3-4 razy dziennie po jedzeniu w zaburzeniach
nerwowych i niepokoju, a przy bezsenności l łyżkę stołową przed snem. Dzieciom
podawać pół łyżeczki 2-3 razy dziennie, a przy bezsenności podwójną dawkę przed
snem.

DZIURAWIEC ZWYCZAJNY
Hypericum perforatum L.
W medycynie ludowej równy popularności rumiankowi i mięcie, wykorzystywany do
celów leczniczych od najdawniejszych czasów. Należy do rodziny dziurawcowatych
(Buttiferae) liczącej prawie 200 gatunków. Dziurawiec, który bardzo łatwo rozpoznać
wśród wielu innych ziół o żółtych kwiatach, zawdzięcza swoją nazwę
charakterystycznym, owalnym listkom, które wzięte pod światło wyglądają niczym
podziurawione cienką szpileczką. Gdy patrzeć na listki z góry – tworzą one krzyżyk, stąd
inna nazwa dziurawca – krzyżowe ziele. Nazywają go też zielem świętojańskim,
ponieważ choćby lato było najbardziej spóźnione zawsze zakwitnie do 24 czerwca.
Rośnie na piaskach, bagnach, suchych łąkach, ugorach, miedzach, wśród zarośli.
Tworzy sztywną, twardą łodygę dorastającą 60 cm wysokości, zakończoną
pięciopłatkowymi kwiatami. W smaku gorzki, ale bez zapachu. Owe wspomniane
„dziurki” na liściach są zbiorniczkami olejków eterycznych. Potarte kwiaty wydzielają
krwistoczerwony sok. Do celów leczniczych wykorzystuje się kwitnące, nie zdrewniałe
młode pędy z pączkami, które należy zbierać od czerwca do połowy lipca, a następnie w
końcu sierpnia, gdy przycięte rośliny odrosną i ponownie zakwitną. Świeże kwiaty i ziele
służą do otrzymywania wyciągu olejowego.

Surowiec leczniczy, którym są wysuszone
nadziemne części dziurawca, zawiera m.in. flawonoidy,
olejek lotny, garbniki, naftodwuantrony (m.in.
hiperycyna), związki żywicowe i cukrowe, kwas
askorbinowy.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Dziurawiec działa antyseptycznie, antybakteryjnie
(hamuje wzrost gronkowca złocistego i innych
drobnoustrojów Gram-dodatnich), ściągające
(garbniki), antynadkwaśnie, przeciwskurczowo
na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg
żółciowych i naczynia krwionośne o-raz w
mniejszym stopniu na drogi moczowe (powoduje
powolny, stopniowy spadek napięcia ścian w tych
narządach wywołany przez flawonoidy i hiperycynę),
moczopędnie, garbniki działają na drobne naczynia
krwionośne, zwłaszcza na włośniczki i tętniczki przedkapilarne, podobnie jak
witamina P. Hiperycyna katalizuje procesy
wewnątrzwydzielnicze i wpływa korzystnie na mechanizmy (hiperycyna występuje w
soku z dziurawca i w jego oleju; w odwarze i w naparze jej brak, gdyż nie rozpuszcza się
w wodzie). Dziurawiec pobudza łaknienie, poprawia trawienie, działa balsamicznie,
przeciwgorączkowo, robakobójczo, przeciwdepresyjnie (popijanie soku), flawonoidy
skutecznie działają przy nadciśnieniu tętniczym.
Na użytek zewnętrzny
Dziurawiec ułatwia leczenie ropni, zakażonych ran, oparzeń II i III stopnia, wrzodów,
ropnych zapaleń, zakażeń skóry, zapaleń sutka, ostrego nieżytu nosa i zapaleń gardła,
owrzodzenia żylakowego. Bywa stosowany na miejsca pozbawione pigmentu przy
bielactwie nabytym. Działa przeciwzapalnie i ściągające.
WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Astma, dolegliwości płucne, biegunka, dolegliwości przewodu pokarmowego, nieżyt i
stany zapalne żołądka, jelit oraz przewodu żółciowego, niedokwaśność treści żołądka,
przekrwienie wątroby i zaburzenia czynnościowe, skąpomocz, bezsenność, niedomogi
krążeniowe, bóle głowy, wyczerpanie nerwowe, zarostowe zapalenie tętnic, choroby
zakaźne u dzieci, gorączka przerywana, niestrawność, zapalenie oskrzeli, wywołane
przez stresy stany skurczowe wspólnego przewodu dróg żółciowych i trzustki przy
wejściu do dwunastnicy, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, skurcz odźwiernika

i naczyń żylnych, dolegliwości miąższu niektórych narządów, upławy białe, zapalenie
pęcherza moczowego, zapalenie nerek, nadciśnienie tętnicze, zapalenie okrężnicy, grypa,
angina, gościec stawowy, skaza limfatyczna, moczenie nocne, czyraki, obfite
menstruacje. Jest używany jako środek uspokajający, na apetyt oraz zmniejszający
przepuszczalność naczyń włosowatych.
Na użytek zewnętrzny
Rany, oparzenia, owrzodzenia nóg, likwidacja przykrego zapachu z jamy ustnej,
zapalenie dziąseł oraz środek na ich wzmocnienie, zapalenie jamy ustnej, ropne zapalenie
skóry. Stosuje się przemywanie i inhalacje.
SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Napar. 15-30 g kwiatów i ziela na litr wrzątku. Gotować 2 min., naciągać 10 min. Pić
3 razy dziennie przed jedzeniem po 1/2 szklanki, co działa wzmacniająco,
przeciwbakteryjnie, uspokajająco, pobudza apetyt, ułatwia trawienie. Dzieciom podawać
napar rozcieńczony, kierując się zasadą, im mniejsze dziecko, tym napar „lżejszy”. Ten
sam napar może być stosowany jako płukanka.
Naparz dodatkiem mięty. Łyżkę stołową kwiatów i ziela dziurawca i łyżkę liści mięty
zalać szklanką wrzątku. Gotową 2 min. pozostawić pod przykryciem. Po 30 min.
odcedzić. Pić 2 razy dziennie po szklance w przypadkach skąpego wydalania moczu,
kamicy żółciowej, zastojach krążenia w kończynach, nadmiernej przepuszczalności i
łamliwości włośniczek oraz przewlekłym gośćcu i skazie moczanowej, w ogólnym
wyczerpaniu nerwowym, stanach depresyjnych wywołanych zaburzeniami
czynnościowymi, urazami lub okresem przekwitania, w psychozach okresowych,
zaburzeniach równowagi nerwowej, objawach niepokoju, moczeniu nocnym u dzieci,
lęku nocnym i w stanach nerwicowych. Pomocniczo w depresjach po wstrząśnieniu
mózgowym, ciężkich kontuzjach i operacjach.
Mieszanka do leczenia zapalenia oskrzeli, astmy, zapalenia pęcherza moczowego. W
równych ilościach dziurawiec, bluszcz pospolity, korzeń olszyny. Jedną łyżeczkę
mieszanki wsypać do szklanki wrzątku, gotować 2 min., naciągać 10 min. Popijać 2 razy
dziennie po 1/2 szklanki przed lub między posiłkami. Mieszanka ta pobudza odnowę
uszkodzonej i porażonej tkanki nerwowej (w jednym przypadku pomogła mi leczyć zanik
przednich płatów mózgowych u 14-letniej dziewczynki, która otrzymywała dwuchlorek
magnezu), zmniejsza bóle menstruacyjne.
Odwar z ziela. Gotować przez 5 min. łyżkę ziela w 2 szklankach wody, odstawić na 10
min. Przecedzić do termosu. Pić 3 razy dziennie przed jedzeniem. Odwar ten gotowany z
korzeniem wilżyny, owocem jałowca, zielem nawłoci pospolitej, liściem brzozy i
owocem dzikiej róży działa moczopędnie i oczyszcza organizm.
Nalewka. 10 dag kwiatów, pąków i liści dziurawca zalać 1/2 litrem spirytusu. Trzymać
w ciemnym miejscu, po 2 tygodniach przecedzić i wycisnąć przez gazę. Pić raz dziennie l
łyżeczkę tej nalewki na 1/2 szklanki mleka lub wody, co działa ściągające,
przeciwbakteryjnie i wzmacniająco, a także jest środkiem uspokajającym.
Wyciąg wodny. Popijać l łyżeczkę w kieliszku wody 2 razy dziennie po jedzeniu,
dzieciom dawać 20-40 kropli jednorazowo na poprawę łaknienia.

Przeciwwskazania (dotyczy nalewki spirytusowej). Wrażliwość na promienie
nadfioletowe, uszkodzenia wątroby i nerek oraz wysoka gorączka.
Ziele dziurawca jest składnikiem granulatu Gastrogran, Normogran i Cholegran oraz
mieszanek ziołowych Cholagoga nr l i 2. Wyciągi z ziela dziurawca wchodzą w skład
preparatów Herbogastrin, kropli żołądkowych i Hemostinu.
Na użytek zewnętrzny
Ziele, kwiaty i olej z dziurawca są stosowane do leczenia trudno gojących się ran,
ponieważ działają przeciwzapalnie, odkażająco i ściągające. Hiperycyna rozpuszczona w
wodzie ma właściwości uczulające na promienie ultrafioletowe światła słonecznego i
może wywołać zapalenia i poparzenia skóry, znajduje się w nalewce alkoholowej.
Olej dziurawcowy nr 1. 500 g świeżych kwiatów, olej z oliwek, 1/2 litra białego wina.
Macerować 5 dni, gotować w kąpieli wodnej aż do wyparowania wina. Namoczyć gazę i
stosować do okładów na rany, oparzenia, owrzodzenia oraz nacierania nerwobólu
reumatycznego.
Olej dziurawcowy nr 2. 50 g świeżych kwiatów zwilżyć 50 ml 95 proc. spirytusu,
dodać 250 min oleju słonecznikowego, postawić w naczyniu na parze, ogrzewać 2
godziny, aż kwiaty staną się kruche, odcedzić. Intensywnie czerwony płyn przelać do
butelki. Stosować do leczenia dermatoz, to jest chorób skóry, robiąc okłady i obmywania.
Sok wyciśnięty z kwiatów dziurawca służy do pędzelkowania i smarowania dziąseł.
Preparaty z dziurawca mają zastosowanie w homeopatii w przypadkach uszkodzeń
nerwów obwodowych spowodowanych cięciem, ukuciem, zmiażdżeniem lub
rozerwaniem, z silnymi bólami przebiegającymi wzdłuż nerwów; wstrząśnienia mózgu
lub rdzenia przedłużonego; stany depresyjne u osób z miażdżycą, przede wszystkim
naczyń mózgowych lub po wstrząśnieniu mózgu bądź udarze mózgowym.
Oprócz naparów, odwarów, oleju i roztworów używa się maści i zasypki, które działają
antyseptycznie i zarazem sprzyjają podsychaniu powierzchni ran oraz pobudzają
regenerację tkanek.
Naparz dziurawca z małym dodatkiem mięty, zlany pół na pół ze spirytusem i lekko
osłodzony (łyżka cukru na pól litra gotowanej wódki) da nam prawie odtrutą wódkę.
Tenże napar na drugi dzień rano po kolacji nadmiernie zakropionej innymi alkoholami,
okaże się środkiem niesłychanie skutecznym w uwolnieniu organizmu od alkoholu.
Dziurawiec wraz z innymi ziołami może być stosowany do kąpieli przez chorych na
cukrzycę.
Recept z zastosowaniem dziurawca
1. Na zapalenie nerek i pęcherza. Ziele dziurawca 40,0 g + nasienie lnu 40,0 + korzeń
żywokostu 40,0 + kłącze pięciornika 20,0 + kwiat wrotyczu 10,0. Łyżkę ziół zalać
rano szklanką wody, wieczorem podgrzać do wrzenia i wypić ciepłe przed snem.
2. Przy kamicy fosforanowej i węglanowej. Ziele dziurawca 25,0 + ziele bratka
polnego 30,0 + ziele skrzypu polnego 30,0 + ziele rdestu ptasiego 25,0 + korzeń
mniszka 25,0. l łyżka ziół na l szklankę wody. Gotować 10 min., odstawić na 1/2
godz. Pić ciepły odwar 3 razy dziennie.
3. Na zwiększenie perystaltyki jelit (regulacja układu trawiennego i nerwowego oraz,
poprawa czynności jelit). Ziele dziurawca 20,0 + ziele melisy 50,0 + kwiat nagietka

10,0 + kwiat bzu czarnego 10,0 + kora kruszyny 20,0. l łyżka ziół na l szklankę
wrzątku. Gotować 2 min. Pić po 1/2 szklanki przed posiłkiem.
4. Na bezsenność. Ziele dziurawca 10,0 + ziele mięty pieprzowej 10,0 + korzeń
waleriany 30,0 + kwiat lawendy 10,0 + ziele melisy 20,0. 2 łyżki ziół zalać 1/2 l
gorącej wody, odstawić na 3 godziny, połowę odlać do innego naczynia, resztę
zagotować, zlać razem, pić ciepłe 2 razy dziennie po l szklance rano i wieczorem.
5. Przy nerwicy żołądka. Ziele dziurawca, liście mięty, liście melisy, korzeń omanu,
szyszki chmielu w równych ilościach. Napar wypić na pół godziny przed jedzeniem.
6. Przy zapaleniu miedniczek nerkowych. Ziele dziurawca, ziele świetlika, kwiat
krwawnika, liść pokrzywy, liść podbiału w równych ilościach. Napar popijać 3 razy
dziennie po 1/2 szklanki.
7. Przy miażdżycy. Ziele dziurawca 80,0 + liść czarnej jagody 80,0 + liść poziomki
50,0 + ziele świetlika 20,0. Zmieszać, 2 łyżki ziół zalać 2 szklankami ciepłej wody,
pozostawić 10 godzin, zlać i wypić po połowie rano i wieczorem.
8. Przy złym wydzielaniu żółci. Ziele dziurawca 40,0 + kłącze kozłka 35,0 + kwiat
kocanki i kwiat rumianku po 20,0. Wypijać szklankę naparu na godzinę przed snem.
9. Przy histerii. Ziele dziurawca, kłącze kozłka, kłącze perzu, korzeń arcydzięgla i
szyszki chmielu w równych ilościach. Przygotować odwar.
Dla ludzi młodych napar z dziurawca z małym dodatkiem mięty jest nieodzowną
herbatką. Zarówno dla sportowca, jak i mózgowca; pierwszemu zapewni apetyt i dobre
trawienie, drugiemu przyswajanie fosforu, bez którego rozwój umysłowy młodego
człowieka jest dość trudny.
Ziele dziurawca ma korzystne działanie trawienne i ułatwia przyswajanie witamin
typu B, dzięki czemu wpływa na odżywienie tkanki nerwowej i lepsze jej
funkcjonowanie, l
W warunkach domowych można przygotować wiele bardzo skutecznych przetworów z
dziurawca, zwłaszcza ze świeżych kwiatów, ale trzeba pamiętać, iż należy je l nastawiać
i przechowywać z dala od światła.

GŁÓG DWUSZYJKOWY
Cartaegus oxyacantha L.
Jest ciernistym krzewem, niekiedy występuje w postaci niewielkiego drzewka. W
Polsce pospolity w niższych partiach górskich, na zachodnim niżu po Wyżynę
Małopolską, Kujawy i Pomorze. Rośnie w lasach, parkach, ogrodach, wzdłuż ulic,
używany do żywopłotów. Osiąga wysokość 5 m. Ma białe, zebrane w baldachogronach
kwiaty, czerwony jajowaty bądź kulisty owoc. Kwitnie w maju lub w czerwcu. Do celów
leczniczych zbiera się rozkwitające kwiatostany z 2-5 najbliższymi liśćmi i suszy
możliwie szybko. Suszone zbyt długo lub pogniecione przy zbiorze łatwo ciemnieją i
tracą wartość leczniczą. Podobną wartość co kwiatostany, zwane często po prostu
kwiatami, mają także kwiaty i owoce głogu jednoszyjkowego. Głóg szkarłatny mający
kwiaty czerwone, często sadzony w parkach – nie nadaje się do celów leczniczych.
Preparaty z głogu znajdują zastosowanie w chorobach serca w starszym wieku,
zwłaszcza miażdżycy, dusznicy bolesnej, nadciśnieniu, w zaburzeniach ciśnienia krwi,

w przewlekłej i mało nasilonej
niewydolności wieńcowej, przy postępującym
osłabieniu mięśnia sercowego na tle zaburzeń
metabolicznych po przebytych chorobach zakaźnych, w
upośledzonym krążeniu krwi w naczyniach
mózgowych, zawrotach i bólach głowy oraz przy
ogólnym zmęczeniu. Preparaty z głogu nadają się do
długotrwałego stosowania. Ich działanie jest powolne.
Kwiatostan głogu wchodzi w skład mieszanki
ziołowej Cardiosan stosowanej w chorobach serca, a
kwiatostany i owoce w skład mieszanki Sklerosan
używanej w początkowych stanach miażdżycy. Wyciągi
alkoholowe są składnikami kropli Cardiol, Neocardina i
Kelicardina podawanych w chorobach serca, a także
syropów Neospasmina i Passispasmina
używanych jako leki łagodnie uspokajające.
Wszystkie wymienione tu leki są produkcji
„Herbapolu”.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Wzmacnia serce, obniża ciśnienie krwi dzięki
rozszerzaniu naczyń krwionośnych, działa
przeciwskurczowo, jest środkiem nasennym i przeciwgorączkowym. Korzystnie na
preparaty z głogu reagują naczynia mózgowe. Ich rozszerzenie umożliwia doprowadzenie
z krwią zwiększonej ilości tlenu oraz składników odżywczych, co przeciwdziała
anemizacji mózgu. Rozkurczowe działanie głogu na drogi moczowe powoduje
nieznaczne zwiększenie ilości wydalanego moczu. Występuje spadek ciśnienia krwi, jeśli
nie jest ono pochodzenia nerkowego. Preparaty z głogu stosowane w zalecanych przez
lekarza dawkach nie wywołują szkodliwego działania ubocznego. Nie są zalecane przy
niskim ciśnieniu tętniczym krwi. Owoce działają ściągające i rozpuszczają kamicę.
WSKAZANIA LECZNICZE
Biegunka, bóle serca, bezsenność, częstoskurcz i arytmia serca, dusznica bolesna,
kamica nerkowa i żółciowa, kołatanie serca, kurcze naczyniowe, miażdżyca, nadciśnienie
tętnicze, nadmierna pobudliwość, niestrawność, przekrwienie narządów, nerwica
wegetatywna przebiegająca z zaburzeniami wywołującymi zawroty głowy, szum w
uszach i niepokoje.
SPOSOBY UŻYCIA
Napar z kwiatów. Łyżeczka na szklankę wrzątku. Pić dwie szklanki dziennie.
Wyciąg alkoholowy 20proc. Brać 20 kropli przed każdym posiłkiem przez 3 tygodnie
w miesiącu na nadciśnienie i 40 kropli przed snem jako środek przeciwskurczowy i
nasenny.

Wyciąg wodny. 10-15 kropli dziennie w przypadkach nadmiernej pobudliwości.
Herbatka z owoców. 15 g na litr wody, wypijać 2-3 szklanki dziennie.
Mieszanka przeciwskurczowa. 20 g tinktury z głogu, 10 g tinktury z ziela męczennicy,
wyciąg alkoholowy z ziela Ballota foetida. Brać 40-60 kropli 3 razy dziennie.
Inna mieszanka, l g tinktury z pokrzyku, 10 g tinktury z głogu, 10 g tinktury z
męczennicy. Brać 20 kropli na wodzie 2 razy dziennie w przypadkach lęków i nerwicy
wegetatywnej.
Na kurcze naczyń stosuje się także następującą mieszankę: po 3 g tinktury z głogu i
męczennicy, 4 g wyciągu z waleriany, 90 ml wyciągu wodnego z mięty. Brać łyżeczkę
mięty na łyżkę wody.
Mieszanka ziołowa naparu przy puchlinie wodnej i niedomodze wątroby. W równych
ilościach kwiat głogu, kwiat bzu czarnego, kwiat tawuły, ziele serdecznika, ziele
krwawnika, ziele kopytnika z korzeniami, kora kruszyny. Pić co 2-3 godziny szklankę
naparu.
Odwar przy miażdżycy. Kwiat głogu, ziele jemioły po 40, ziele morszczynu 50. Z dwu
łyżek zrobić szklankę odwaru i wypijać w ciągu dnia pojedynczymi łykami.
Mieszanka o wielokierunkowym działaniu. Kwiat głogu 50, liść czarnej porzeczki 20,
owoc dzikiej róży 30. Łyżkę ziół zalać szklanką zimnej wody na 8 godzin, następnie
zagotować. Pić 2 razy dziennie po jedzeniu przy niedokrwistości, zwapnieniu żył,
stanach nerwowych, zatrzymaniu moczu.
Konfitury z owocu i kwiatu zażywane dwa razy dziennie po łyżce dobre są w kuracjach
odchudzających. Można to stosować przez czas dłuższy.

JAŁOWIEC POSPOLITY
Juniperus communis L.
Jałowiec znany ze swych właściwości leczniczych już w starożytności, należy do
rodziny cyprysowatych zawierającej monoterpeny z liczną grupą związków
terpenoidowych, występujących głównie w olejkach lotnych (juniperyna) o silnym
zapachu. Olejki te stosowane wewnętrznie działają drażniąco na błony śluzowe
przewodu pokarmowego i nerki, mają więc właściwości żółciopędne, żółciotwórcze i
odkażające. Działają bakteriostatycznie i dezynfekujące. Drażnią również błony śluzowe
dróg oddechowych i wywierają działanie wykrztuśne oraz odkażające oskrzeli. Większe
dawki terpenów wywołują objawy toksyczne i uszkodzenie nerek.
Jałowiec występuje w kilkudziesięciu gatunkach w postaci drzewa i krzewu. Może
rosnąć w glebie jałowej. Owocem jałowca jest szyszkojagoda, która w pierwszym roku
jest zielona, a dojrzewa na drugą, trzecią jesień, we wrześniu. W miarę dojrzewania
zmieniają kolor – przez brązowy, fioletowo granatowy, by stać się czarnym z sinym
nalotem. W sąsiedztwie jałowca łatwo przyjmują się i szybko rosną sadzonki sosny, a w
młodych lasach z jałowcem szybko pojawiają się grzyby, gdyż rozkładające się igliwie
jałowca wytwarza żyzną próchnicę.
Surowcem leczniczym są szyszkojagody, liście, drzewo.
Jałowiec zawiera m.in. olejki eteryczne (2 proc.) kwasy organiczne, substancje
żywicowe i woskowe, związek goryczkowy, alkohol terpinelowy, sole mineralne,
biopierwiastki.

WSKAZANIA LECZNICZE
Na użytek wewnętrzny
Artretyzm, białkomocz, bolesne
miesiączkowanie, cukrzyca, dna, dolegliwości dróg
moczowych, kamienie moczowe, nadfermentacja
jelitowa, puchlina wodna, reumatyzm,
skąpomocz, stwardnienie tętnic, zmęczenie
ogólne i organiczne, upławy białe, nadczynność
tarczycy.
Na użytek zewnętrzny
Dermatozy, bóle zębowe, rany (rany niegojące),
owrzodzenia, trądzik, wyprysk moknący, następstwa
paraliżu. Można używać jałowca do dezynfekcji
mieszkań.
SPOSÓB UŻYCIA
Na użytek wewnętrzny
Bezsolna jałowcowa kapusta dla
nadciśnieniowców: przygotować gliniany, wewnątrz
glazurowany, pięciolitrowy garnek. Na taką objętość daje
się 15 g jałowca w ziarnkach lub zmielonego oraz tyle samo kminku i majeranku. Świeżą
białą kapustę cienko posiekać i mocno ubijać warstwami w garnku, aż ukaże się sok.
Przesypać jałowcem, kminkiem i majerankiem. Dodać pół szklanki octu jabłkowego,
przykryć czystą deseczką, obciążyć kamieniem. Przechowywać w temperaturze 20-26 st.
C, aby szybciej przebiegała fermentacja. Po kilku dniach – jeżeli nie dodano octu
jabłkowego – zebrać szumowiny. Zabieg ten powtarzać co trzeci dzień, pamiętając o
przemyciu deseczki i kamienia. Gdy szumowina przestaje ukazywać się – proces
fermentacyjny dobiegł końca. Po dwu tygodniach można spożywać taką kapustę.
Przechowywać ją w słoikach w lodówce. Proces kiszenia bezsolnej kapusty można
przyspieszyć sypiąc na dno garnka dwie czubate łyżki mąki żytniej, pszennej lub
jęczmiennej, którą należy nakryć liśćmi kapusty. Bezsolna kiszona kapusta jest korzystna
dla nadciśnieniowców i stanowi lek przeciw obrzękom. Mogą ją jadać osoby z
wrażliwym przewodem pokarmowym. Jest łatwo strawna. Chorzy na wątrobę i serce
mogą jadać codziennie z dodatkiem siekanej cebuli, tartego selera, siekanego pora z
łyżeczką oleju słonecznikowego lub sojowego. Taka kapusta ( syci i nie tuczy. Bezsolna
kapusta kiszona jest bogata w witaminy. Zawiera tyle j wit. C co cytryna, nadto witaminy
A, E, K i B-kompleks. Z biopierwiastków zawiera potas, wapń, siarkę (korzystną na cerę,
włosy i paznokcie), sód, żelazo, miedź, fosfor, arsen. Stosunek magnezu do manganu
wynosi 230, co jest korzystne dla chorych na stwardnienie rozsiane.
Jagody jałowca suche, świeże bądź gotowane są skuteczne przy nieprzyjemnym i
oddechu i zgadze. Żucie kilku jagód dwa razy dziennie leczy artretyzm, reumatyzm,
nieżyt dróg oddechowych. Jagody gotowane w winie działają moczopędnie, rozpuszczają
piasek, kamienie żółciowe i moczowe. Przy nieżytach żołądka Kneipp zalecał

żuć jagody pierwszego dnia 4 sztuki, każdego następnego dnia o jedną więcej aż do 15.
Następnie, ujmując po jednym dziennie, wrócić do 4 dziennie. Nieprzyjemna woń z ust
jest oznaką, że normalna flora bakteryjna w jelitach uległa niekorzystnym zmianom w
wyniku infiltracji (przenikania) bakterii gnilnych, bardzo szkodliwych, do jelit, a
następnie do krwi. Tutaj gromadzą się substancje toksyczne powodujące upośledzenie
czynności enzymów i biotyków kompleksowych.
Owoce jałowca są stosowane jako składniki następujących mieszanek ziołowych:
żółciopędnej Cholagoga nr l i 3, moczopędnej z owocnią fasoli zwykłej, zielem nawłoci
pospolitej, korzeniem wilżyny, liściem brzozy, owocem róży, kłączem perzu, zielem
skrzypu; pobudzającej trawienie wraz z zielem tysiącznika, zielem drapacza zielarskiego,
korzeniem omanu, korzeniem mniszka, liściem mięty pieprzowej, koszyczkiem
rumianku, zielem krwawnika.
Olejek jałowcowy wchodzi w skład m.in. preparatów: roztwór spirytusowy z owocu i
korzenia arcydzięgla do wcierań w nerwobólach i doustnie w zaburzeniach trawiennych
10-20 kropli 2-4 razy dziennie oraz mazidło saponatocamphoratum do wcierań
przeciwbólowych.
Działanie uboczne. Nadmiar doustnych dawek z wyciągu z jagód jałowca i olejek
eteryczny jałowcowy, stosowane same uszkadzają nerki i powiększają nadmiernie
diurezę, tj. ilość dobowego wydzielania moczu. W moczu zaczynają ukazywać się
krwinki białe i czerwone. Olejek stosowany zewnętrznie powoduje na ogół zapalenie
skóry z obrzmieniem i bólami. Nie jest wskazane, a przynajmniej należy ograniczać do
dawek homeopatycznych, np. do D6, wyciąg z jagód jałowcowych w przypadkach
następujących: ostre i podostre stany zapalne jelit, nerek, wyrostka robaczkowego,
choroba wrzodowa, okres ciąży, okres bezpośrednio po operacjach przewodu
pokarmowego i dróg żółciowych, marskość wątroby. Dotyczy to również reakcji
alergicznych na olejek jałowcowy. Przyczyną tego jest obecność węglowodoru -
juniperyny – w jagodach i olejku eterycznym.
Podręczniki medycyny ludowej zalecają stosowanie jałowca w następujących
postaciach: napar, wyciąg wodny, wyciąg alkoholowy, nalewka spirytusowa, wywar z
szyszkojagód, żucie jagód, proszek jałowcowy, syrop, wino jałowcowe, wódka
jałowcowa, olejek, powidła, kora jałowcowa, szyszkojagody palone, mazidło, przyprawa
jałowcowa, kąpiele z jałowcem, popiół jałowcowy, piwo jałowcowe.
Napar z szyszkojagód. 10-20 g jagód na litr wody lub l łyżeczkę jagód na filiżankę
wody. Naciągać 3 minuty. Popijać 3 filiżanki dziennie jako lek moczopędny, żółciopędny
i trawienny. Napar przedawkowany działa drażniąco na przewody moczowe. Podobnie
działa nikotyna, która zatyka kłębuszki nerkowe i powoduje złą przelotowość nerek. Sól
kuchenna rafinowana jest również szkodliwa dla nerek. Słaba praca nerek powoduje
gościec stawowy i dolegliwości serca. Napar ułatwia wydalanie szkodliwych produktów
przemiany materii, co odtruwa organizm, przywraca apetyt, poprawia samopoczucie.
Napar służy również jako składnik win gatunkowych, zwłaszcza we Francji.
Wyciąg wodny. Stosować 1-5 g dziennie w postaci napoju jako środek pomocniczy, w
kamicy moczowej, przy niewydolności wątroby przy zastoju w przewodach żółciowych,
niedostatecznym wytwarzaniu żółci i związanych z tym zaburzeniach trawiennych, np.
przy nadfermentacji.
Wyciąg alkoholowy. Stosować 2 razy dziennie do 15 kropli na wodzie, co działa
łagodnie przeczyszczające. Wyciąg ten jest składnikiem Cholesolu.

Nalewka spirytusowa. Pije się przy zapaleniu korzonków nerwowych.
Żucie jagód. Zażywać na czczo w celu uśmierzania bólu żołądka, przy cuchnącym
oddechu, zgadze, bólach artretycznych.
Proszek jałowcowy. Spożywać dziennie około 10 ziarenek z wodą, po 15 dniach zrobić
przerwę do l miesiąca i wznowić stosowanie. Działa to jako lek przeciwcukrzycowy, przy
puchlinie wodnej, zwapnieniach, przy piasku moczowym, zapaleniu pęcherza
moczowego antyseptycznie przy upławach białych, rzeżączce, osłabionym organizmie.
Proszek taki zawiera magnez, potas, miedź, cynk.
Syrop antyartretyczny. 10 g jagód jałowca + 10 g wyciągu płynnego ze skrzypu.
Popijać 2-5 łyżeczek dziennie.
Soki wg zaleceń mgr. farm. Edwarda Gobieca: soki te zrobiły ogromną karierę w
USA przed II Wojną Światową.
1. Wymieszać soki z jałowca 10 g + z dziurawca 25 g + z brzozy 15 g + z bratka 15 g
+ z mniszka 15 g. Stosować 2 razy dziennie do 30 kropli w 1/4 szklanki wody
przegotowanej. Na choroby nerek i pęcherza ze skąpym wydzielaniem moczu.
2. Sok z jałowca 20 g + sok z brzozy 60 g + wyciąg z naparstnicy. Dwa razy dziennie
1/2 łyżeczki i w 1/2 szklanki odwaru z kwiatu bławatka (l łyżeczka kwiatów na l
szklankę wody; parzyć 15 minut). Na wodobrzusze.
3. Sok z jałowca 20 g + sok z ziela miłka wiosennego 10 g. Trzy razy dziennie po 15
kropel na wodzie. Na puchlinę z jednoczesną niedomogą mięśnia sercowego. Na
obrzęk skóry i tkanki podskórnej.
4. Sok z jałowca 10 g + sok z dziurawca 25 g + sok z brzozy 15 g + sok z mniszka +
wyciąg z jaskółczego ziela. Dwa razy dziennie po 50 kropel w 1/4 szklanki wody
przegotowanej. Na kamicę nerkową i żółciową.
5. Sok z jałowca 10 g + sok z mniszka po 15 g. Trzy razy dziennie po 40 kropli na
wodzie na chorobę zwyrodnieniową stawów.
6. Sok z dziurawca 10 g + sok z jałowca 10 g + sok z mniszka 15 g + sok z rumianku
15 g + wyciąg z mięty 15 g. Dwa razy dziennie 1/2 łyżeczki w 1/4 szklanki wody.
Przy zaparciu podawać w 1/2 szklanki odwaru z kory kruszyny. Na niedomogę
wątroby, żołądka, niestrawność, bóle.
7. Sok z jałowca + sok z dziurawca + sok z brzozy + sok z kwiatu krwawnika + sok z
korzenia łopianu po 20 g. Stosować dwa razy dziennie 1/2 łyżeczki w 1/4 szklanki
wody na artretyzm, reumatyzm, ischias.
8. Sok z jałowca 20 g + sok z czosnku 10 g + wyciąg z jaskółczego ziela 10 g + syrop
żywokostowo-podbiałowy 200 g. Dwa razy dziennie l łyżkę stołową na nieżyt
oskrzeli.
9. Sok z jałowca 20 g + syrop z żywokostu 100 g. Dwa razy dziennie 1/2 łyżeczki w
mleku. Na gruźlicę u dzieci, wzmaga odporność organizmu, pobudza przemianę
materii, łaknienie i przyrost na wadze.
Wino jałowcowe. Duża zawartość cukru w jagodach jałowca umożliwia przerabianie
ich na wino i na wódkę (do 30 proc.).
1. Utłuc 30 g owoców, dodać 15 pociętych gałązek jałowca, zalać l litrem białego
wina i ogrzewać do wrzenia. Pozostawić do zmacerowania przez 4 dni, przecedzić
do butelki i dodać 30 g cukru. Popijać l kieliszek dziennie na wzmocnienie orga-

nizmu, na apetyt, jako lek moczopędny, na kamicę moczową i na stany
podgorączkowe. Działanie tonizujące wzmocni szczypta piołunu i 15 g korzenia
chrzanu.
2. Utłuc 7,5 g jagód jałowca, dodać 7,5 g gorczycy białej i zalać l litrem wina białego.
Macerować 5 dni. Przecedzić do butelki. Popijać dwa razy dziennie po 1/2 szklanki,
co wzmacnia apetyt i żołądek.
3. Utłuc 25 g owoców jałowca, dodać 5 g naparstnicy, dodać 15 g cebuli morskiej + 50
g octu jabłkowego + 100 g wódki + 900 g białego wina. Popijać 2 razy dziennie po
1/2 szklanki jako wino moczopędne.
Wódka jałowcowa. Jest popularna w krajach anglosaskich i w Holandii, gdzie jest
niemal trunkiem narodowym. Dla nas wódki te mają zbyt silny zapach i smak jałowca
oraz rażący posmak żywic. Jałowcówkę bezbarwną można sporządzić z olejku
jałowcowego, wódkę o barwie żółtawej zaś przyrządza się z owoców świeżych lub
suszonych.
Olejek jałowcowy (producent „Herbapol”). Świeże jagody z jałowca zawierają ok. 1,5
proc, olejku eterycznego ze związkami głównie mono- i seskwiterpenowymi. Jagody
suszone powyżej 25 st. C matowieją i tracą olejki eteryczne oraz substancje żywiczne.
Olejek jałowcowy łatwo rozpuszcza jod, który traci przy tym zdolność do jego
normalnych reakcji. Podobnie działa i potas. Olejek jałowcowy stosuje się przy
zaburzeniach trawienia, schorzeniach układu wątrobowo-żółciowego, dróg moczowych i
pęcherza.. Nie należy stosować więcej niż 0,1 g olejku jałowcowego w alkoholu l raz
dziennie. Olejek jałowcowy nadaje moczowi zapach fiołka. Rozszerza nieznacznie
naczynia włosowate i jest silnie bakteriobójczy. Powyżej 5 kropel podanych doustnie
powoduje senność, oszołomienie i może porazić ośrodkowy układ nerwowy, gdyż
zawiera nadmiar manganu, co podrażnia również przewód pokarmowy. Może być
(olejek) stosowany zewnętrznie. Olejek zwiększa przekrwienie skóry. Jednorazowa
dawka jagód jałowca może wynosić 0,5 g (10 jagód). Zalecana jest więc ostrożność.
Powidła jałowcowe. Świeże jagody utłuc delikatnie, by nie uszkodzić nasion, co
polepsza smak i aromat. Zalać wodą tak, aby zakryła owoce. Gotować 1/2 godziny na
wolnym ogniu, przecedzić przez płótno. Po wyciśnięciu smażyć na małym ogniu do
konsystencji miodu. Dodać trochę cukru lub miodu, l łyżkę powideł + 2 łyżki wina lub
wody. Zażywać po jedzeniu i na noc. Na astmę można stosować konfiturę otrzymaną ze
smażenia młodych wierzchołków pędów z cukrem, dodając miód po usmażeniu.
Kora jałowcowa biała to jest druga kora, stosowana jest jako lek na czyraki, wrzody.
Stosuje się do 30 g na litr wody. Wywar popijać dwa razy dziennie po jedzeniu w ilości
do 20 g.
Szyszkojagody palone można stosować do inhalacji przy katarze, a także do
dezynfekcji mieszkania.
Mazidło w postaci płynnej homeopatycznej D-6 może być używane wewnętrznie i
zewnętrznie na niedowład połowiczy. Stosuje się 2 g olejku jałowcowego + l g mentolu +
20 g oleju terpentynowego + 120 g spirytusu 90 proc. na użytek zewnętrzny do
wcierania.
Popiół z jagód i igliwia jałowca działa przeczyszczające.
Przyprawa. Jagody jałowca są stosowane w przemyśle mięsnym do wędzenia, gałązki
jako przyprawa do kiełbas. Drób tuczony jagodami jałowca na miesiąc przed zabiciem
daje smaczniejsze mięso. Do sosów dodaje się kilka jagód jałowca. Dodanie 3 ziarenek
do gotowanej lub kiszonej kapusty i buraczków polepsza ich smak i aromat. Jałowiec

dodaje się do marynat, np. do grzybków nie posiadających własnego zapachu, jak: kurki,
gąski itp. Do pasztetów dodaje się jagody utłuczone. Znakomite jest piwo jałowcowe.
Na użytek zewnętrzny
Nalewka spirytusowa – do nacierania przy bólach reumatycznych. Przy bólach ucha
wkłada się watkę zwilżoną tą nalewką do ucha.
Kąpiele. Zagotować 2 kg młodych gałęzi z garścią szyszkojagód i wlać do kąpieli.
Stosować na reumatyzm, wypryski skórne i podagrę. Przy otyłości dodać do kąpieli
jagody jałowca, liść mięty, kwiat lawendy, ziele melisy, ziele nostrzyku, ziele
macierzanki, kłącze tataraku. Na litr wrzątku dać 2 garście ziół.
Kora jałowcowa. Stosować 50 g na l litr wody. Gotować 10 minut. Do przemywania
ran gnuśnych, owrzodzeń zastarzałych. Ułatwia gojenie.
Olejek jałowcowy wciera się przy bólach gośćcowych, nerwobólach i zapaleniu
korzonków nerwowych.
Jałowiec dostarcza pszczołom dużo pyłku kwiatowego, ale nie dostarcza nektaru.
Jagody jałowca zachowują właściwości lecznicze do 3 lat. Jagody jałowca zbiera się
jesienią po przymrozkach.

JEMIOŁA
Viscum album L.
Jemioła, która jest rośliną pasożytującą
na różnych gatunkach drzew, obdarzona jest,
zasługującymi na szersze upowszechnienie i stosowanie,
właściwościami leczniczymi. Do celów leczniczych
stosuje się ziele jemioły (owoce są szkodliwe i
można je stosować tylko zewnętrznie), najlepiej
zrywanej z dębu, topoli i brzozy, gdyż na tych
drzewach osiąga najsilniejsze działanie
lecznicze.
Jemioła (ziele) obniża ciśnienie krwi,
działa przeciwkrwawnicowo i rozkurczające,
wzmacnia działanie gruczołów wydzielania
wewnętrznego, poprawia o-bieg krwi, wpływa
regulujące na przemianę materii, wzmaga pracę
trzustki, działa ogólnie wzmacniająco.
W celu wzmożenia działania leczniczego jemioły zalecam
łączyć ją ze skrzypem w sposób następujący: garść skrzypu na litr
wody gotować pół godziny pod przykryciem i zasypać łyżką
drobno pociętego

ziela jemioły i odstawić do naciągnięcia. Jest to dzienna dawka, którą należy popijać
małymi łykami i powoli. W przypadkach wymagających odwapnienia organizmu – do
pożywienia należy dodawać płatki owsiane w ilości nie mniejszej, niż dwie łyżki
dziennie, jako drugi – oprócz skrzypu – środek odwapniający.
Macerat z ziela jemioły stosuje się przeciw zaparciu, zwapnieniu żył i innym
chorobom na tle miażdżycowym, przy kurczach, nadciśnieniu, padaczce, przy zbyt
obfitych krwawieniach miesięcznych, krwotokach płucnych, profilaktycznie – jako
środek wpływający hamująco na wylewy krwi do mózgu. Jemioła leczy ponadto kolkę w
brzuchu, choroby nerek, wątroby i pęcherza moczowego.
Do masażu przy przeziębieniach można stosować cienkie łodyżki z jagodami (z
czubków jemioły wycina się małe listeczki z łodygami i zbiera jagody), które po
przepuszczeniu przez sokowirówkę dadzą sok. Należy go połączyć ze smalcem
wieprzowym.
Według ks. Kneippa jemiołę można stosować łącznie z wąsami kukurydzy do leczenia
nowotworów. Wąsy kukurydzy należy zbierać od czerwca do sierpnia i suszyć w cieniu.
Napar z jemioły powinni popijać chorzy na nowotwory oraz nadciśnienie. Należy
zażywać napar przez pół roku na pół godziny przed trzema posiłkami. Kurację najeży
przerwać po pół roku i zrobić półroczną przerwę, po czym kontynuować picie ziół, jeśli
chory cierpi na złośliwą postać nowotworu.
Jemiołę można też stosować do kąpieli. Bierze się wówczas 4 łyżki ziół na 2 litry
wrzątku. Ogrzewać pod przykryciem, ale nie gotować. Kąpiel powinna trwać 15 min.
Stosować dwa razy w tygodniu przez dwa miesiące jako zabieg oczyszczający skórę.
Ziele jemioły może być użyte do sporządzania mieszanki ziołowej do stosowania -
oprócz zastrzyków witaminy B-kompleks, biostyminy i odpowiedniego pożywienia
surówkowego – przy ziarnicy złośliwej. Oto recepta: 100 g ziela jemioły, po 20 ziela
dziurawca, ziela ruty, korzenia łopianu, korzenia przestępu. Przygotować odwar.

KASZTANOWIEC ZWYCZAJNY
Aesculus hippocastanum L.
Ojczyzną tego pospolitego drzewa jest południowa część Półwyspu Bałkańskiego.
Kasztanowiec cieszy się opinią drzewa dekoracyjnego, toteż chętnie jest wysadzany w
parkach i wzdłuż dróg tworząc efektowne aleje dzięki swojej gęstej i rozłożystej koronie.
Ma charakterystyczne, siedmiopalczaste liście, kwiaty różowo nakrapiane na zebrane w
okazałe, wzniesione kwiatostany. Owoce to kuliste, kolczaste torebki, w których znajduje
się zwykle jedno duże, okrągławe i nieco spłaszczone nasienie, czyli po prostu kasztan.
W uprawie spotyka się odmiany o kwiatach od barwy białej przez żółtą i różową do
czerwieni. W lecznictwie ma znaczenie odmiana biało kwitnąca.
Kasztanowiec jest dobrą rośliną miododajną. Ma miękkie, łatwe do barwienia drewno,
cenione w rzeźbiarstwie

Kasztanowiec dostarcza kilku surowców
leczniczych. Wiosną zdejmuje się korę z
młodych, gładkich i zdrowych gałązek i
suszy w przewiewie. W czerwcu, w pełni
kwitnienia ścina się całe kwiatostany, a
następnie obrywa pojedyncze kwiaty z
szypułkami i suszy rozkładając cienką
warstwę w miejscu zacienionym i
przewiewnym. W końcu lipca zrywa się
niedojrzałe owoce i w stanie świeżym
przerabia w przetwórniach na intrakty
(wyciągi). Jesienią zbiera się dojrzałe
nasiona kasztanowca, które służą do wyrobu
kleju dekstrynowego i saponin, a w Bułgarii
do produkcji antybiotyków. Niekiedy do
celów leczniczych wykorzystuje się liście
kasztanowca.
WŁAŚCIWOŚCI LECZNICZE
Związki czynne zawarte w przetworach
kasztanowca uszczelniają ściany naczyń
włosowatych i doprowadzają ich
przepuszczalność do stanu normalnego dzięki zmniejszeniu kruchości naczyń. Usprawnia
się przepływ krwi w naczyniach żylnych, co hamuje krzepliwość krwi i przeciwdziała
powstawaniu zakrzepów wewnątrznaczyniowych. Wspomniane związki podane na skórę
działają przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie i łagodnie ściągające. Garbniki zawarte w
kasztanowcu wywierają na przewód pokarmowy działanie rozkurczowe, przeciwzapalne,
przeciwbakteryjne i łagodnie zapierające. Mówiąc w skrócie – właściwości kasztanowca
są następujące: 1. Wzmacnia ścianki żył kończyn. 2. Rozrzedza krew. 3. Ułatwia
wydalanie moczu przy przeroście prostaty. 4. Działa ściągające. Kora kasztanowca
przewyższa nasiona i kwiaty w działaniu uszczelniającym na drobne naczynia
krwionośne.
Nie przedawkowywać zalecanych dawek Int. Hypocastani, które wynoszą 3 razy 30
kropli.
WSKAZANIA LECZNICZE
Hemoroidy, dolegliwości w okresie klimakterium, stany zapalne wątroby, gruczołu
krokowego, miednicy mniejszej, żylaki nóg, żylak powrózka nasiennego, odmroziny,
obrzęki skóry i tkanki podskórnej, obrzęki głośni, płuc, a nawet mózgu, krwiaki,
zapalenie ścięgna, zakrzepowe zapalenie żył.
Zewnętrznie przetwory z kasztanowca podaje się w postaci okładów w leczeniu
oparzeń, odmrożeń, ubytków naskórka, zapalenia naczyń włosowatych skóry. Kwiaty
kasztanowca wchodzą w skład mieszanki ziołowej Rektosan („Herbapol”) używanej w
leczeniu hemoroidów. Intrakt ze świeżych niedojrzałych owoców leczy zakrzepy i
zastoje żylne, nadmierną przepuszczalność naczyń, jest także stosowany w stanach

zapalnych i nieżytowych żołądka i jelit. Wyciąg gęsty z nasion kasztanowca jest jednym
ze składników czopków Hemorol („Herbapol”) i drażetek Venescin („Herbapol”)
stosowanych przy hemoroidach. Nadto wchodzi w skład pasty Fitoven.
SPOSOBY UŻYCIA
Odwar z kory kasztanowca (l łyżka kory na dwie szklanki wody) pić trzy razy dziennie
po pół szklanki przy czerwonce, biegunce, osłabieniu przewodów trawiennych,
hemoroidach i pękających żylakach.
Owoc kasztanowca upieczony i sproszkowany, zażywany dwa razy dziennie na końcu
noża, leczy nieżyt jelit, biegunkę, kolkę, wzdęcia i hemoroidy.
Mieszanka przeciwobrzękowa nr 1. Zmieszać 50 g kwiatów lub liści kasztanowca, 30
g ziela krwawnika i 20 g ziela nostrzyka. Półtorej łyżki ziół zalać dwiema szklankami
ciepłej wody i powoli ogrzewać do wrzenia pod przykryciem lub postawić nad parą na 30
min. i wypić w dwu porcjach między posiłkami. Stosować w kontuzjach, obrzękach
urazowych, podskórnych i wynaczynieniach.
Mieszanka przeciwobrzękowa nr 2. Zmieszać 50 g rozdrobnionych liści lub kwiatów
kasztanowca, 30 g ziela hyzopu i 20 g liści babki. 3-5 łyżek z jedną łyżką płatków
owsianych rozrobić z wodą na papkę, ogrzewać w naczyniu, przenieść na płótno,
przyłożyć na chore miejsce i owinąć. Zmieniać kilka razy dziennie. Stosować w
kontuzjach, siniakach, obrzękach pourazowych, bólach po zwichnięciach stawów rąk i
nóg.
Inne recepty
1. Kwiat kasztanowca i kwiat jarzębiny po 2 ilości, jedną ilość kwiatu kupalnika
zmieszać i popijać napar 2 razy dziennie przy żylakach.
2. 2 części kwiatu kasztanowca, po jednej części ziela tasznika i ziela rdestu ostrogorzkiego zmieszać, przygotować napar, pić przy nieregularnym miesiączkowaniu.
3. Zmieszać w równych ilościach korę kasztanowca, kwiat jasnoty, ziele tasznika, ziele
rdestu ostrogorzkiego i kłącze pięciornika, przygotować odwar i pić 1/4 szklanki 3
razy dziennie przy krwiomoczu.
4. Nalewkę spirytusową ze świeżych kwiatów stosuje się do pędzlowania swędzących
wysypek, odmrozin i oparzeń.
5. Przy przewlekłych chorobach artretycznych lub reumatycznych stosuje się okłady z
kasztanowców na miejsca szczególnie zaatakowane na stałe.
6. Przy chorobach reumatycznych zaleca się noszenie w kieszeniach kasztanów. To
samo polecam kobietom w okresie klimakterium.
7. Dojrzałe kasztany neutralizują szkodliwe promieniowanie podziemnych cieków
wodnych, przywracają sen, zmniejszają dolegliwości reumatyczne w ciągu nocy. W
tym celu pod łóżkiem należy umieścić trzy woreczki po 15 kasztanów. Po roku
należy kasztany wymienić.

/autor:dr Jadwiga Górnicka

źródło:Apteka natury/

/przygotowała: nika_blue/

About these ads

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s